Reddedilme Duyarlılığı Nedir? Belirtileri ve Baş Etme Yolları

Reddedilme duyarlılığı nedir? Reddedilmeye ya da reddedilme ihtimaline karşı kişinin beklenenden çok daha yoğun ve acı verici duygusal tepkiler vermesidir. Küçük bir eleştiri, karşıdan gelen soğuk bir bakış ya da yanıtsız kalan bir mesaj bile derin bir üzüntü veya öfke dalgasını tetikleyebilir. Yaşanan duygu, olayın gerçek ağırlığıyla çoğu zaman orantısız kalır.

İçindekiler

• Reddedilme duyarlılığı neden gelişir?
• Belirtileri nelerdir?
• Hangi durumlar bu tepkiyi tetikler?
• Dikkat eksikliğiyle bağlantısı var mıdır?
• İlişkileri ve iş hayatını nasıl etkiler?
• Sağlıklı başa çıkmanın yolları nelerdir?
• Sıkça Sorulan Sorular

Özetle, bu yazıda konunun nedenleri, belirtileri ve sağlıklı başa çıkma yolları uzman bakışıyla ele alınıyor.

Reddedilme duyarlılığı neden gelişir?

Reddedilme duyarlılığı çoğunlukla beynin duyguları düzenleme biçimindeki farklılıklarla açıklanır. Araştırmalar, sosyal reddin beyinde fiziksel acıyla benzer bölgeleri uyardığını gösteriyor. Bazı insanlarda bu sinyaller yeterince süzülemediği için tepki çok daha sert yaşanır.

Çocuklukta sık eleştirilmek, kardeşlerle kıyaslanmak ya da sevginin bir koşula bağlanması da bu hassasiyeti besler. Kalıtsal yatkınlık tabloya eklenince kişi, büyüdüğünde en ufak olumsuz işareti bir tehdit gibi okumaya başlar.

Modern hayat bu yatkınlığı daha da görünür kılar. Sosyal medyada değerini beğeni ve yorum üzerinden ölçmek, kişinin onay ihtiyacını her gün yeniden sınar. Böyle bir ortamda reddedilme duyarlılığı taşıyan biri, küçük bir ilgisizliği bile büyük bir dışlanma gibi algılayabilir. Sonuçta zihin, nötr bir davranışı bile olumsuz bir mesaja çevirir.

Belirtileri nelerdir?

Reddedilme duyarlılığı yaşayan kişilerde tepki bir anda alevlenir ve hızla yükselir. En sık görülen belirtiler şöyle sıralanabilir.

• Eleştiri karşısında ani ve yoğun bir üzüntü ya da öfke yaşamak.
• Kolayca utanmak ve kendini yetersiz hissetmek.
• Onaylanmama korkusuyla sürekli insanları memnun etmeye çalışmak.
• Başarısız olma ihtimali bulunan işlerden kaçınmak.
• Küçük hataları büyütüp uzun süre zihinde tekrarlamak.

Bu belirtiler dışarıdan bazen aşırı alınganlık gibi görünür. Oysa kişinin içinde yaşadığı sıkıntı gerçek ve zorlayıcıdır.

Bu belirtilerin ortak yanı tepkinin hızıdır. Duygu saniyeler içinde tepe noktasına çıkar ve kişi düşünmeye fırsat bulamadan davranışa geçer. Kimi zaman bu tepki öfke olarak dışa döner. Kimi zaman da içe kapanma ve uzun bir sessizlik biçiminde kendini gösterir.

Kişi bu tepkinin abartılı olduğunu çoğu zaman kendisi de bilir. Ancak o an içinde duyguyu durdurmak elinde değildir. Bu çaresizlik zamanla utanç ve kendine kızgınlık gibi ikincil duygular da doğurur. Böylece tek bir olay, kişinin gününü baştan sona gölgeleyebilir.

Hangi durumlar bu tepkiyi tetikler?

Reddedilme duyarlılığı olan biri için tetikleyici çoğu zaman gerçek bir ret değil, ret ihtimalidir. Bir arkadaşın mesaja geç dönmesi, toplantıda fikrine karşı çıkılması ya da paylaşımına beğeni gelmemesi yeterli olabilir. Kişi bu işaretleri hemen kişisel bir değersizlik kanıtı gibi yorumlar.

Belirsizlik tabloyu daha da ağırlaştırır. Karşı tarafın ne düşündüğünü bilmemek, zihnin en kötü senaryoyu kurmasına zemin hazırlar. Bu yönüyle konu, kaygılı bağlanma örüntüleriyle sıklıkla iç içe geçer.

Örneğin bir mesajın görülüp yanıtlanmaması aslında sıradan bir yoğunluğun sonucu olabilir. Ancak bu hassasiyeti taşıyan kişi aynı olayı beni artık istemiyor biçiminde okur. Zihin, elindeki sınırlı bilgiyle en olumsuz sonucu üretir ve kişi bu sonuca gerçekmiş gibi tepki verir.

Dikkat eksikliğiyle bağlantısı var mıdır?

Reddedilme duyarlılığı özellikle dikkat eksikliği ve hareketlilik yaşayan kişilerde daha belirgin hale gelir. Bu kişilerde beynin duygusal tepkileri düzenleyen bölümleri farklı çalışabilir. Böylece reddedilmeye bağlı duygular olağandan çok daha güçlü hissedilir.

Yine de tablo yalnızca dikkat eksikliğiyle sınırlı değildir. Kaygılı bir yapıya sahip olan ya da geçmişinde örseleyici deneyimler bulunan pek çok kişi de benzer tepkileri yaşayabilir.

Bu bağlantıyı bilmek önemlidir. Çünkü kişi çoğu zaman neden bu kadar sert tepki verdiğini anlamlandıramaz ve kendini suçlar. Tepkinin ardında bir irade zayıflığı değil, beynin çalışma biçimi vardır. Bunu fark etmek bile kişinin kendine daha anlayışlı yaklaşmasına yardımcı olur.

İlişkileri ve iş hayatını nasıl etkiler?

Reddedilme duyarlılığı ilişkilerde görünmez bir gerilim yaratır. Kişi sürekli terk edilme ya da beğenilmeme kaygısı taşıdığı için ya fazla yapışkan davranır ya da incinmemek için baştan uzaklaşır. Her iki uç da yakınlığı zorlar.

İş hayatında ise geri bildirim almak büyük bir eşiğe dönüşür. Yapıcı bir eleştiri bile saatlerce süren bir moral çöküşüne yol açabilir. Bu durum zamanla onay arayışı davranışını güçlendirir ve kişinin kendi değerini başkalarının onayına bağlamasına neden olur.

Zamanla bu örüntü bir kısır döngüye dönüşür. Kişi reddedilmekten korktukça daha savunmacı davranır. Bu savunmacı tutum da karşı tarafı uzaklaştırır. Böylece en çok korkulan sonuç, kısmen kişinin kendi eliyle gerçekleşmiş olur.

Sağlıklı başa çıkmanın yolları nelerdir?

Reddedilme duyarlılığı ile baş etmek, önce tepkiyi fark etmekle başlar. Duygu yükseldiğinde birkaç saniye durup kendine sormak işe yarar. Bu gerçekten bir ret mi, yoksa benim yorumum mu.

Aşağıdaki adımlar günlük hayatta destek olur.

1. Duyguyu bastırmadan adını koyun. Şu an incindim demek bile şiddeti azaltır.
2. Olayı kanıtlarıyla sınayın. Karşı tarafın davranışının başka açıklamaları olabilir.
3. Kendinize bir arkadaşınıza davrandığınız gibi davranın. Burada öz şefkat önemli bir dayanaktır.
4. Küçük reddedilmelere adım adım alışın. Böylece sinir sistemi zamanla daha az alarma geçer.

Bu çabalar tek başına yetmediğinde bir psikoloji uzmanından profesyonel destek almak yükü hafifletir. Doğru yönlendirmeyle kişi, reddedilme duyarlılığının hayatını yönetmesine izin vermeden ilerlemeyi öğrenir.

Küçük başarılar biriktikçe kişi, bir eleştirinin kendi değerini belirlemediğini deneyimleyerek öğrenir. Bu öğrenme bir günde olmaz. Her sakin tepki, bir sonraki zorlu anı biraz daha kolay kılar. Önemli olan hataları büyütmeden yola devam etmektir.

Sıkça Sorulan Sorular

Bu duyarlılık bir hastalık mıdır?

Hayır, reddedilme duyarlılığı tek başına bir hastalık olarak tanımlanmaz. Daha çok yoğun bir duygusal tepki biçimidir. Çoğu zaman dikkat eksikliği, kaygı ya da geçmiş deneyimlerle birlikte görülür. Kişinin günlük hayatını belirgin biçimde zorluyorsa bir uzmandan destek almak yerinde olur.

Aşırı alınganlıkla aynı şey midir?

Tam olarak değildir. Alınganlık daha genel bir eğilimdir. Burada ise tepki çok daha ani, şiddetli ve bedende de hissedilen bir acıya dönüşür. Kişi çoğu zaman tepkisinin abartılı olduğunu bilir ama o anda durduramaz. İşte bu kontrol edememe hali onu diğer alınganlıklardan ayırır.

Zamanla geçer mi?

Şiddeti azaltılabilir. Kişi tetikleyicilerini tanıdıkça ve yeni başa çıkma yolları öğrendikçe tepkiler yumuşar. Tamamen ortadan kalkmasa da yönetilebilir bir hale gelir. Sabır ve düzenli çaba bu süreçte belirleyici olur.

Yakınıma nasıl yardımcı olabilirim?

Onu yargılamadan dinlemek en değerli desteklerden biridir. Duygusunu küçümsememek ve aşırı tepki verme demek yerine yanında olduğunuzu hissettirmek işe yarar. Gerektiğinde birlikte bir uzmana başvurmayı nazikçe önerebilirsiniz.

Bu içerik, Uzman Psikolog Sena Sabanoğlu tarafından bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Yazıda yer alan bilgiler kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz, ihtiyaç duyduğunuzda bir psikoloji uzmanıyla görüşmeniz önerilir.

Kaynaklar

• Cleveland Clinic