Afantazi Nedir? Belirtileri ve Baş Etme Yolları

Afantazi nedir? Kişinin gözlerini kapattığında zihninde isteyerek görsel bir imge oluşturamaması durumudur. Çoğu insan sevdiği birinin yüzünü ya da bir elmayı gözünün önüne getirebilir. Bu kişilerde ise zihin gözü boş kalır. Bu bir hastalık değil, algılamada doğal bir farklılıktır ve nüfusun küçük bir bölümünü ilgilendirdiği düşünülür. Yakın zamana kadar üzerine pek konuşulmayan bu durum, son yıllarda hem bilim dünyasında hem de internette daha çok merak edilir oldu.

İçindekiler

• Afantazi tam olarak neyi ifade eder?
• Zihinde görüntü canlandıramamanın belirtileri nelerdir?
• Bazı insanlar neden zihinlerinde görüntü göremez?
• Doğuştan ve sonradan gelişen biçimleri nasıl ayrılır?
• Hangi durumlarla birlikte görülebilir?
• Günlük yaşamı ve hafızayı nasıl etkiler?
• Bir sorun mudur yoksa bir farklılık mıdır?
• Bu farklılıkla nasıl baş edilir ve ne zaman destek alınmalı?
• Sıkça Sorulan Sorular

Özetle, bu yazıda konunun nedenleri, belirtileri ve sağlıklı başa çıkma yolları uzman bakışıyla ele alınıyor.

Afantazi tam olarak neyi ifade eder?

Terim ilk kez 2015 yılında sinirbilimci Adam Zeman tarafından kullanıldı. Afantazi yaşayan biri, bir sahneyi ya da nesneyi kelimelerle çok iyi tarif edebilir ama onu zihninde bir resim olarak göremez. Yani bilgi ve hafıza yerinde durur, eksik olan şey içsel görüntüdür. Zihinde canlandırma yeteneği bir açık kapalı düğmesi gibi değil, geniş bir yelpaze gibidir. Bir uçta fotoğraf netliğinde görüntüler oluşturan kişiler, diğer uçta ise hiç görüntü oluşturamayan kişiler bulunur. Çoğu insan bu iki uç arasında bir yerde yer alır.

Bazı kişilerde bu boşluk yalnızca görme duyusunu kapsar. Bazılarında ise sesleri, kokuları ve dokunma hissini hayal etme yeteneği de zayıftır. Buna çok duyulu afantazi denir. Yani kişi sevdiği bir şarkıyı kafasında çalamaz ya da bir kokuyu hatırlayamaz.

Zihinde görüntü canlandıramamanın belirtileri nelerdir?

Bu durumun temel işareti gönüllü görsel imgelemenin olmamasıdır. Yine de gündelik hayatta kendini şu şekillerde gösterebilir.

• Gözler kapalıyken hiçbir renk ya da şekil görememek.
• Bir anıyı hatırlarken olayı görüntü olarak değil, gerçekleri bilerek anımsamak.
• Kitap okurken karakterlerin ya da mekanların gözde canlanmaması.
• Koyun sayma ya da huzurlu bir sahne hayal etme gibi tekniklerin işe yaramaması.
• Bir kişiyi tarif ederken saç rengi gibi ayrıntıları hatırlamakta zorlanmak.

Afantazi taşıyan birçok kişi durumunun farkında bile değildir. Çoğu insan gözünü kapa ve bir plaj hayal et gibi ifadeleri bir mecaz sanır. Başkalarının gerçekten zihninde resim gördüğünü ise yetişkinlik döneminde şaşkınlıkla öğrenir.

Bazı insanlar neden zihinlerinde görüntü göremez?

Kesin neden hala araştırılıyor. Beyin görüntüleme çalışmaları, imge oluştururken görsel korteks ile hafıza ve dikkat bölgeleri arasındaki bağlantının bu kişilerde farklı çalıştığını gösteriyor. Afantazi çoğu zaman doğuştan gelir ve ailede birden fazla kişide görülebilir. Bu da genetik bir yönü olabileceğini düşündürür. Daha nadir durumlarda beyin hasarı, inme ya da yoğun bir ruhsal zorlanmanın ardından da ortaya çıkabilir. Yani bazı kişiler bu farklılıkla doğar, bazıları ise sonradan edinir.

Doğuştan ve sonradan gelişen biçimleri nasıl ayrılır?

İki temel biçim vardır. Doğuştan gelen biçimde kişi hayatı boyunca hiç görsel imge oluşturmamıştır ve bunu tamamen normal kabul eder. Bu kişiler için görüntüsüz düşünmek her zamanki hallerinden ibarettir. Sonradan gelişen biçimde ise kişi önceden zihninde resim görebiliyorken bu yeteneğini bir olayın ardından kaybeder. İkinci grup kaybı daha çok fark eder çünkü kıyaslayabileceği bir geçmişi vardır. Afantazi ile yaşayan kişilerin büyük çoğunluğu ilk gruba, yani doğuştan gelen biçime girer.

Hangi durumlarla birlikte görülebilir?

Zihinde görüntü canlandıramama, tek başına bir sorun olmasa da bazı farklılıklarla birlikte anılır. Kimi çalışmalar bu özelliğin, geçmiş olayları canlı biçimde yeniden yaşamayı zorlaştıran otobiyografik hafıza farklılıklarıyla bağlantılı olabileceğini gösterir. Bazı kişilerde yüz tanımada güçlük ya da yön bulmada zorluk da eşlik edebilir. Yine de bu durumların hepsi birlikte görülmez. Afantazi olan birçok kişi güçlü bir sözel hafızaya ve keskin bir mantığa sahiptir. Bu noktada iç monolog gibi sözel iç deneyimler daha baskın rol oynayabilir.

Günlük yaşamı ve hafızayı nasıl etkiler?

Araştırmalar ilginç bir denge ortaya koyuyor. Zihninde görüntü canlandıramayan kişiler, nesnelere dair ayrıntılı görsel hafızada zorlanabilir. Buna karşılık mekansal hafıza yani bir şeyin nerede olduğunu hatırlama genelde sağlam kalır. Birçok kişi soyut düşünme, mantık ve sözel alanlarda oldukça başarılıdır. Afantazi yaşayan mimarlar, yazarlar ve bilim insanları vardır. Bu da içsel görüntünün başarı için zorunlu olmadığını gösterir. Bazı kişiler için ise koku ve hafıza ilişkisi gibi diğer duyusal bağlar anıları taşımada öne çıkar.

Bir sorun mudur yoksa bir farklılık mıdır?

Çoğu uzman bunu bir bozukluk olarak görmez. Kişi günlük hayatını sürdürebiliyor ve bundan rahatsızlık duymuyorsa müdahale gerektiren bir durum değildir. Yine de bazı kişiler anılarını canlı biçimde yeniden yaşayamamaktan ya da sevdiklerinin yüzünü gözünde canlandıramamaktan dolayı üzüntü hissedebilir. Böyle durumlarda bu farklılığı bir eksiklik olarak değil, düşünmenin başka bir biçimi olarak anlamak yardımcı olur. Sonuçta belirleyici olan, kişinin kendi deneyimini nasıl yaşadığıdır.

Bu farklılıkla nasıl baş edilir ve ne zaman destek alınmalı?

Doğuştan gelen biçim için görüntüyü geri getiren kesin bir yöntem yoktur ve çoğu zaman buna gerek de duyulmaz. Yararlı olan şey durumu tanımak ve kendi güçlü yönlerine göre stratejiler geliştirmektir.

• Öğrenirken görsel imge yerine listeler, sözel özetler ve mantıksal bağlantılar kullanmak.
• Anıları fotoğraf, günlük ve kısa notlarla dışarıda saklamak.
• Yeni bir beceri öğrenirken adımları yazılı olarak takip etmek.
• Duyguları yeniden yaşamak için görüntü yerine müzik, koku ya da mekan kullanmak.

Afantazi tek başına bir sağlık sorunu değildir. Ancak bu özellik yoğun bir üzüntü, kaygı ya da geçmişe dair kayıp duygusuyla birlikte geliyorsa bir psikoloji uzmanından profesyonel destek almak faydalı olur. Uzman, kişinin bu farklılığı kabul etmesine ve güçlü yönlerini kullanmasına yardımcı olabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Zihninde görüntü canlandıramamak zeka geriliği midir?

Hayır. Bu özellik zeka ile ilgili değildir. Zihninde resim göremeyen birçok kişi soyut düşünme, matematik ve dil alanlarında oldukça başarılıdır. Afantazi yalnızca içsel görselleştirme biçimini etkiler, düşünme gücünü değil. Birçok başarılı sanatçı ve bilim insanı bu özelliği taşır.

Bu özelliği olan biri rüyalarında görüntü görür mü?

Bu kişiden kişiye değişir. Bazı kişiler uyanıkken imge oluşturamasa da uyurken renkli ve canlı rüyalar görebilir. Bazılarında ise rüyalar da daha çok his ve olay örgüsü biçimindedir. Bu da istemli hayal gücü ile uyku sırasındaki görüntülerin farklı süreçler olabileceğini düşündürür.

Bu durum geçer mi?

Doğuştan gelen biçim genellikle kalıcıdır ve zaten çoğu kişi için sorun oluşturmaz. Bazı egzersizlerle çok hafif değişimler bildirilse de görüntüyü tamamen geri getiren kanıtlanmış bir yol yoktur. Önemli olan durumu bir eksiklik gibi değil bir farklılık gibi görmektir.

Ne zaman bir uzmana danışmalıyım?

Bu farklılık günlük yaşamınızı aksatmıyorsa bir şey yapmanıza gerek yoktur. Ancak anılarınızı yeniden yaşayamamak sizi derinden üzüyorsa ya da bu duygu kaygıya dönüşüyorsa bir psikoloji uzmanıyla görüşmek iyi gelir. Uzman hem bu deneyimi anlamanıza hem de başa çıkma yolları bulmanıza destek olur.

Bu içerik, Uzman Psikolog Sena Sabanoğlu tarafından bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Yazıda yer alan bilgiler kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz, ihtiyaç duyduğunuzda bir psikoloji uzmanıyla görüşmeniz önerilir.

Kaynaklar

• American Psychological Association