Bilişsel Uyumsuzluk Nedir? Belirtileri ve Baş Etme Yolları

Bilişsel uyumsuzluk nedir? İnandığımız değerler ile yaptığımız davranışlar birbiriyle çeliştiğinde yaşadığımız zihinsel rahatsızlık halidir. Bir yandan sağlıklı yaşamak isteyip diğer yandan zararlı alışkanlıkları sürdürmek buna iyi bir örnektir. Zihin bu çelişkiyi rahatsız edici bulur ve gerilimi azaltmak için bir çıkış yolu arar. Bu his hepimizin zaman zaman yaşadığı doğal bir durumdur.

İçindekiler

• Bilişsel uyumsuzluk neden ortaya çıkar?
• Hangi belirtilerle kendini gösterir?
• Günlük hayattan örnekler nelerdir?
• Kişi bu gerilimi azaltmak için ne yapar?
• Her zaman zararlı mıdır?
• Nasıl baş edilir?
• Sıkça Sorulan Sorular

Özetle, bu yazıda konunun nedenleri, belirtileri ve sağlıklı başa çıkma yolları uzman bakışıyla ele alınıyor.

Bilişsel uyumsuzluk neden ortaya çıkar?

Bu gerilim çoğu zaman inanç ile eylem arasındaki mesafeden doğar. İnsan zihni tutarlılık ister. Söylediklerimizle yaptıklarımız birbirini tuttuğunda kendimizi rahat hissederiz. Aradaki uyum bozulduğunda ise içten içe huzursuz oluruz. Bu huzursuzluk, zihnin dengeye dönmek için verdiği doğal bir tepkidir.

Bu durumu tetikleyen birkaç temel neden vardır.

• Var olan inancımıza ters düşen yeni bir bilgiyle karşılaşmak
• Çevrenin baskısıyla değerlerimize uymayan biçimde davranmak
• Çatışmadan kaçınmak için gerçek düşüncemizi gizlemek
• Aynı anda birbirine zıt iki isteği birden taşımak

Bilişsel uyumsuzluk aslında zihnin bir hata sinyalidir. Bir şeylerin değerlerimizle örtüşmediğini bize sessizce haber verir. Bu sinyali duymak, ilk bakışta rahatsız edici olsa da uzun vadede yol göstericidir.

Hangi belirtilerle kendini gösterir?

Bu gerilim hem duygusal hem de zihinsel işaretlerle ortaya çıkar. En sık görülenler aşağıdaki gibidir.

• Verdiğiniz kararı sürekli sorgulamak ve ikinci kez düşünmek
• Seçimleriniz yüzünden suçluluk ya da utanç duymak
• Belirgin bir sebep yokken kaygı ve huzursuzluk hissetmek
• Davranışınızı sürekli haklı çıkarma ihtiyacı duymak
• Kendinizi olduğunuzdan farklı biri gibi hissetmek

Bu belirtiler kısa sürer ve geçerse doğaldır. Ancak uzun süre devam ederse bilişsel uyumsuzluk kişinin ruh halini ve verdiği kararları olumsuz etkileyebilir. Kişi bir süre sonra kendi seçimlerine güvenmekte zorlanabilir ve sürekli bir kararsızlık içinde yaşayabilir. Bazı kişilerde bu gerilim uyku düzenini bozacak ya da iştahı etkileyecek kadar belirgin hale gelebilir. Bedenin verdiği bu tepkiler, çelişkinin yalnızca zihinde kalmadığını gösterir.

Günlük hayattan örnekler nelerdir?

Bu çelişki hayatın her alanında karşımıza çıkabilir. Somut örnekler kavramı çok daha anlaşılır kılar.

Sağlığına önem verdiğini söyleyen biri stresli bir günde sigaraya yönelebilir. Dürüstlüğü savunan biri çatışmadan kaçmak için küçük yalanlar söyleyebilir. Değerleriyle uyuşmayan bir işte yalnızca maddi güvenlik için kalmayı sürdürebilir. Bu örneklerin her birinde inanç ile davranış arasında bir boşluk vardır. Bilişsel uyumsuzluk tam da bu boşlukta hissedilir.

Alışverişte de sık yaşanır. Bütçesini aştığını bildiği bir ürünü alan kişi, harcamayı kendine haklı göstermek için ürünün aslında çok gerekli olduğuna kendini inandırır. Böylece rahatsızlık geçici olarak azalır ama temeldeki çelişki yerinde kalır.

Kişi bu gerilimi azaltmak için ne yapar?

Zihin rahatsızlıktan kurtulmak için genelde üç yoldan birini seçer. Bu tepkileri tanımak, kendi davranışımızı fark etmemize yardımcı olur. Çoğu zaman bu seçim bilinçli değil, otomatik biçimde gerçekleşir. Bu yüzden kendi tepkimizi durup gözlemlemek büyük fark yaratır.

Bazı insanlar davranışını değiştirir ve değerleriyle yeniden uyum kurar. Bazıları inancını esnetir ya da yeni bilgiyi görmezden gelir. Bazıları ise davranışını çeşitli gerekçelerle haklı çıkarmaya çalışır. Bu son yol kısa vadede rahatlatsa da çelişkiyi kalıcı olarak çözmez. Bilişsel uyumsuzluk azaldığında zihin yeniden dengeye kavuşur. Bilişsel çarpıtmalar bu haklılaştırma sürecini besleyebilir. En sağlıklı yol ise genelde davranışı değerlerle uyumlu hale getirmektir.

Her zaman zararlı mıdır?

Hayır. Bu gerilim aslında kişisel gelişim için bir fırsat olabilir. Rahatsızlık hissi, hayatımızda gözden geçirmemiz gereken bir alan olduğunu gösterir.

Örneğin değerlerinize uymayan bir davranışın verdiği huzursuzluk, sizi daha tutarlı seçimlere yöneltebilir. Bilişsel uyumsuzluk bu yönüyle bir pusula gibidir. Doğru yönü değil ama yön değiştirmeniz gerektiğini işaret eder. Önemli olan bu sinyali bastırmak yerine anlamaya çalışmaktır. Kendini sabote etme eğilimi olan kişilerde bu sinyal sıklıkla göz ardı edilir. Sinyali fark eden kişi ise onu bir değişim davetine dönüştürebilir.

Nasıl baş edilir?

Bu gerilimle sağlıklı biçimde baş etmek mümkündür. Aşağıdaki adımlar günlük hayatta işe yarar.

• Temel değerlerinizi ve önceliklerinizi netleştirin
• İnancınızı savunurken kendinize karşı dürüst kalın
• Davranışınızı haklı çıkarmak yerine değiştirmeyi deneyin
• Yeni bilgilere açık kalın ve esnek düşünmeye çalışın
• Duygularınızı bir deftere yazarak çelişkiyi görünür kılın

Çelişkiyi küçük parçalara bölmek de yardımcı olur. Hangi değerin çiğnendiğini ve hangi davranışın buna yol açtığını yazıya dökmek, sorunu somutlaştırır. Bu adımlar yeterli gelmediğinde ve gerilim günlük yaşamı zorlaştırdığında bir psikoloji uzmanından profesyonel destek almak faydalı olur. Bilişsel uyumsuzluk fark edilip üzerine düşünüldüğünde çoğu zaman kişisel gelişime dönüşür.

Sıkça Sorulan Sorular

Bu kavramı ilk kim tanımladı?

Kavram, sosyal psikolog Leon Festinger tarafından 1950’li yıllarda ortaya atılmıştır. Festinger, insanların inançları ile davranışları arasında tutarlılık aradığını ve bu tutarlılık bozulduğunda gerilim yaşadığını göstermiştir. Bu teori bugün hâlâ karar verme ve tutum değişimi çalışmalarının temelinde yer alır.

Suçluluk hissiyle aynı şey midir?

Tam olarak değildir. Suçluluk daha çok bir davranışın ardından gelen bir duygudur. Bilişsel uyumsuzluk ise inanç ile eylem çeliştiğinde ortaya çıkan daha geniş bir zihinsel gerilimdir. Suçluluk bu gerilimin bir parçası olabilir ama kaygı, huzursuzluk ve kararsızlık da çoğu zaman tabloya eşlik eder.

Ne kadar sürer?

Süresi kişiden kişiye ve durumdan duruma göre değişir. Küçük çelişkiler kısa sürede çözülür. Değerlerinizi derinden ilgilendiren çatışmalar ise haftalarca sürebilir. Çelişkiyi görmezden gelmek gerilimi uzatır. Üzerine düşünüp küçük bir adım atmak ise süreci çoğu zaman hızlandırır ve rahatlama sağlar.

Ne zaman destek almalıyım?

Bu gerilim uyku düzeninizi, ilişkilerinizi ya da iş hayatınızı olumsuz etkilemeye başladıysa destek almak yerinde olur. Sürekli suçluluk, yoğun kaygı ve karar verememe hali uzayınca bir psikoloji uzmanıyla görüşmek iyi gelir. Bilişsel uyumsuzluk üzerine çalışmak sağlıklı başa çıkma becerileri kazandırır.

Bu içerik, Uzman Psikolog Sena Sabanoğlu tarafından bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Yazıda yer alan bilgiler kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz, ihtiyaç duyduğunuzda bir psikoloji uzmanıyla görüşmeniz önerilir.

Kaynaklar

• Cleveland Clinic