Duygusal Düzensizlik Nedir? Belirtileri ve Baş Etme Yolları

Duygusal düzensizlik nedir? Kişinin duygularını yönetmekte ve verdiği tepkileri dengede tutmakta zorlanmasına verilen addır. Hissedilen öfke, üzüntü ya da kaygı çoğu zaman olayın büyüklüğüyle orantısız biçimde ağır yaşanır. Kişi kısa sürede sakinleşemez, ani çıkışlar ve hızlı ruh hali değişimleri günlük ilişkileri yorar.

İçindekiler

• Duygusal düzensizlik neden ortaya çıkar?
• Hangi belirtilerle kendini gösterir?
• Beyinde neler olup biter?
• Hangi durumlarla ilişkilidir?
• Günlük yaşamı nasıl etkiler?
• Sağlıklı başa çıkma yolları nelerdir?
• Ne zaman profesyonel destek alınmalı?
• Sıkça Sorulan Sorular

Özetle, bu yazıda konunun nedenleri, belirtileri ve sağlıklı başa çıkma yolları uzman bakışıyla ele alınıyor.

Duygusal düzensizlik neden ortaya çıkar?

Bu durumun tek bir nedeni yoktur. Kimi insanda mizaç doğuştan daha hareketlidir ve güçlü duygular daha çabuk alevlenir. Kimi zaman ise çocuklukta öğrenilen alışkanlıklar rol oynar. Duygularını nasıl yatıştıracağını görmeden büyüyen bir çocuk, yetişkinlikte de bu beceriyi geç kazanır.

Uzun süren stres, örseleyici yaşantılar ve sürekli tetikte kalma hali sinir sistemini aşırı duyarlı bırakır. Böyle bir zeminde küçük bir aksilik bile büyük bir dalgaya dönüşür. Uykusuzluk, yorgunluk ve aç kalmak da eşiği düşürür. Bazı kişilerde bu tabloya kalıtsal bir yatkınlık eşlik eder. Yani duygusal düzensizlik çoğu zaman birden çok etkenin birleşmesiyle şekillenir. Bu nedenle nedeni ararken tek bir sebebe takılıp kalmamak gerekir.

Hangi belirtilerle kendini gösterir?

Duygusal düzensizlik farklı kişilerde farklı biçimde görülür. Yine de sık karşılaşılan bazı işaretler vardır.

• Düşünmeden, ani biçimde tepki verme
• Üzülünce ya da sinirlenince bir türlü sakinleşememe
• Gün içinde hızla değişen ruh hali ve alınganlık
• Bunaldığında içine kapanma veya hissizleşme
• Sesini yükseltme, kırıcı sözler ya da öfke patlamaları

Bu işaretlerin ara sıra görülmesi olağandır. Herkes zaman zaman kontrolünü kaybedebilir. Sıklaştığında ve ilişkilere zarar vermeye başladığında ise dikkate almak gerekir. Belirtilerin şiddeti kadar sıklığı ve süresi de önemlidir. Duyguları isimlendirmekte zorlanan kişiler için basit bir duygu listesi tutmak bile fark etmeyi kolaylaştırır.

Beyinde neler olup biter?

Duygular beynin derinlerindeki alarm merkezinden geçer. Bir tehlike sezildiğinde bu merkez devreye girer ve beden savaşa ya da kaçışa hazırlanır. Normalde ön beyin bu alarmı yumuşatır ve daha sakin bir yanıt üretir. Duyguları düzenleme becerisi zayıf kaldığında ise alarm sesi kolay kolay kısılmaz. Kişi kendini bir anda öfkenin ya da panik hissinin ortasında bulur. Bu yönüyle duygusal düzensizlik bilinçli bir tercih değil, bedenin otomatik bir yanıtıdır. Stres altındayken bu dengeyi kurmak daha da güçleşir. Bunu bilmek, yaşananları kişisel bir kusur gibi görmemeyi sağlar ve suçluluk yükünü hafifletir.

Hangi durumlarla ilişkilidir?

Duygu disregülasyonu tek başına bir hastalık değildir. Çoğu zaman başka bir durumun parçası olarak görülür. Dikkat eksikliği ve hareketlilik, kaygı bozuklukları, çökkünlük ve örseleyici olay sonrası zorlanmalar bunların başında gelir. Bazı gelişimsel farklılıklarda da duyguları dengelemek daha çok emek ister. Baş yaralanmaları ya da bazı hastalıklar da benzer bir tabloya yol açabilir. Bu yüzden süreklilik kazanan bir duygusal düzensizlik, altta yatanı anlamak için iyi bir sebeptir.

Günlük yaşamı nasıl etkiler?

Sürekli inişli çıkışlı bir duygu durumu yorucudur. İş yerinde küçük bir eleştiri büyük bir krize dönüşebilir, ev içinde tartışmalar hızla alevlenebilir. Kişi çoğu zaman patlama sonrası pişmanlık ve suçluluk yaşar. Bu döngü zamanla öz saygıyı aşındırır. İlişkilerde güven zedelenir ve çevredekiler temkinli davranmaya başlar. Uyku düzeni bozulur, dikkat dağılır ve motivasyon düşer. Duygusal düzensizlik yönetilmediğinde yalnızlaşma riski artar. Ama tablo sanıldığı kadar sabit değildir. Bu beceri her yaşta öğrenilebilir ve adım adım güçlendirilebilir.

Sağlıklı başa çıkma yolları nelerdir?

Duyguları bastırmak çözüm değildir. Amaç, onları fark edip yönetebilmektir. Aşağıdaki yaklaşımlar duygusal düzensizlikle baş etmeyi kolaylaştırır.

1. Tepki vermeden önce birkaç yavaş nefes alıp bedeninize kısa bir mola tanıyın.
2. Hissettiğiniz duyguya ad koyun. İsimlendirmek şiddetini düşürür.
3. Uyku, beslenme ve hareket düzeninizi koruyun. Yorgun beden daha kırılgandır.
4. Sizi tetikleyen durumları not alın ve tekrarlayan örüntüleri tanıyın.
5. Duygu yoğunken önemli kararları erteleyin.

Bu adımları güçlendirmek için duygu düzenleme becerilerini düzenli çalışmak işe yarar. Öfkenin sık öne çıktığı kişiler için öfke yönetimi yöntemleri de yol gösterir. Yazma alışkanlığı da çoğu kişiye iyi gelir. Gün içinde yaşananları ve verilen tepkileri kısa notlarla kaydetmek, örüntüleri görünür kılar. Küçük ama sürekli denemeler zamanla kalıcı bir fark yaratır ve duygusal düzensizlik üzerindeki denetimi artırır.

Ne zaman profesyonel destek alınmalı?

Kişinin kendi denediği yöntemler çoğu zaman belirgin rahatlama sağlar. Ancak duygusal düzensizlik günlük işleri, işi ya da ilişkileri ciddi biçimde aksatıyorsa yalnız kalmamak gerekir. Ani başlayan ve giderek ağırlaşan bir tablo da uyarıcıdır. Böyle durumlarda bir psikoloji uzmanından profesyonel destek almak süreci hızlandırır. Uzman desteği, kişiye özel başa çıkma araçları kazandırır. Kendine ya da başkasına zarar verme düşüncesi varsa vakit kaybetmeden yardım istemek hayati önem taşır.

Sıkça Sorulan Sorular

Bu durum bir hastalık mıdır?

Duygusal düzensizlik tek başına bir hastalık sayılmaz. Daha çok bir belirti gibi düşünülür. Bazen yalnız görülür, bazen de kaygı ya da dikkat eksikliği gibi durumların yanında ortaya çıkar. Sürekli ve şiddetli yaşanıyorsa altta yatan bir sebep olup olmadığını anlamak için bir uzmana danışmak yerinde olur.

Çocuklarda da görülür mü?

Evet, çocuklarda sık rastlanır. Çünkü duyguları yatıştıran beyin bölgeleri henüz gelişmektedir. Öfke nöbetleri ve hızlı ruh hali değişimleri bu yaşlarda beklenen şeylerdir. Çocuğun sakinleşmesine eşlik eden, örnek olan bir yaklaşım bu beceriyi zamanla güçlendirir. Aşırı ve yaşla orantısız tepkilerde destek almak faydalıdır.

Duyguları bastırmak işe yarar mı?

Hayır, bastırmak çoğu zaman ters teper. Görmezden gelinen duygu kaybolmaz, birikir ve beklenmedik bir anda daha güçlü döner. Sağlıklı yol, duyguyu fark etmek, adını koymak ve ona uygun bir kanal bulmaktır. Bu yaklaşım hem rahatlatır hem de tepkiler üzerinde denetim kazandırır.

Bu beceri sonradan öğrenilebilir mi?

Kesinlikle öğrenilebilir. Beyin yeni alışkanlıklara uyum sağlama yeteneğine sahiptir. Nefes çalışmaları, duyguyu isimlendirme ve düzenli uyku gibi basit adımlar zamanla büyük fark yaratır. Küçük tekrarlar kalıcı değişime dönüşür. Sabırla sürdürülen çaba, duyguları yönetmeyi giderek kolaylaştırır.

Bu içerik, Uzman Psikolog Sena Sabanoğlu tarafından bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Yazıda yer alan bilgiler kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz, ihtiyaç duyduğunuzda bir psikoloji uzmanıyla görüşmeniz önerilir.

Kaynaklar

• Cleveland Clinic