Duygusal Muhakeme Nedir? Hisleri Gerçek Sanmak

Duygusal muhakeme nedir? Bir konuda hissettiğimiz duygunun, o konunun doğruluğunu kanıtladığını varsaymak anlamına gelen bir düşünce biçimidir. Kişi kaygılandığında ortada somut bir tehlike olmasa bile bir şeylerin yanlış gittiğine inanır. Böylece duygu, aklın yaptığı değerlendirmenin önüne geçer ve kişinin hem kararlarını hem de kendisine bakışını sessizce yönlendirir.

İçindekiler

• Duygusal muhakeme neyi ifade eder?
• Bu düşünce biçimi neden ortaya çıkar?
• Hangi belirtilerle kendini gösterir?
• Günlük hayatta hangi örneklerle karşılaşırız?
• Mantıklı değerlendirmeden nasıl ayrılır?
• Sağlıklı başa çıkma yolları nelerdir?
• Sıkça Sorulan Sorular

Özetle, bu yazıda konunun nedenleri, belirtileri ve sağlıklı başa çıkma yolları uzman bakışıyla ele alınıyor.

Duygusal muhakeme neyi ifade eder?

Duygusal muhakeme, iç dünyamızdaki bir hissi dış dünyanın gerçeği gibi okumaktır. Örneğin yoğun bir suçluluk hissettiğinde kişi gerçekten kötü bir şey yaptığına, yetersizlik hissettiğinde ise başarısız biri olduğuna kanaat getirir. Oysa bir duygunun şiddetli olması onu doğru yapmaz. Duygular bize o anki iç durumumuz hakkında bilgi verir, dış olaylar hakkında güvenilir bir kanıt sunmaz. Bu ayrımı gözden kaçırmak, hislerin düşünceye kılavuzluk etmesine zemin hazırlar. Kişi bir süre sonra kendi yorumlarını sorgulamayı bırakır ve hissin gösterdiği yönü tek doğru yol sanmaya başlar. Bu nedenle bu eğilim fark edilmediğinde yavaş yavaş zihnin varsayılan çalışma biçimine dönüşebilir.

Bu düşünce biçimi neden ortaya çıkar?

Beynimiz hayatta kalmak için duyguları hızlı bir alarm sistemi gibi kullanır. Tehlike anında saniyeler içinde tepki vermek değerlidir, ancak aynı mekanizma sakin günlük ortamlarda aşırı çalıştığında duygusal muhakeme devreye girer. Geçmişte örseleyici deneyimler yaşamış, uzun süre yoğun kaygıyla baş etmiş ya da erken yaşta hislerine göre hareket etmeyi öğrenmiş kişilerde bu eğilim daha belirgindir. Yüksek stres altında beyin ayrıntılı bir değerlendirme yapmak yerine en güçlü hisse tutunur, çünkü bu daha az enerji gerektirir. Uykusuzluk, tükenmişlik ve aşırı yüklenme de aynı etkiyi büyütür. Böyle anlarda duygu ile gerçek arasındaki sınır bulanıklaşır ve hissin kanıt sanılması kolaylaşır.

Hangi belirtilerle kendini gösterir?

Duygusal muhakeme çoğu zaman fark edilmeden işler, çünkü kişi hissettiğini sorgulanamaz bir gerçek gibi deneyimler. Dışarıdan bakıldığında abartılı görünen tepkiler, kişinin kendi iç dünyasında tutarlı ve yerinde hissedilir. Bu düşünce biçiminin bazı tipik işaretleri şöyle sıralanabilir.

• Kaygı hissedince ortada kanıt olmasa da mutlaka kötü bir şey olacağına inanmak.
• Kendini değersiz hissettiği için gerçekten değersiz biri olduğuna karar vermek.
• İçine kötü bir his doğduğu için bir ilişkinin biteceğinden emin olmak.
• Bunalmış hissettiğinde yapılacak işin gerçekten imkansız olduğunu düşünmek.
• Bir ortamda tedirgin olunca oradaki herkesin kendisini yargıladığını varsaymak.

Bu işaretler arttıkça kişi kendi hislerini sınamadan onlara teslim olur ve karar alanı giderek daralır.

Günlük hayatta hangi örneklerle karşılaşırız?

Sınava hazırlanan bir öğrenci gerginlik hissettiği için sınavı kesin kaybedeceğine inanabilir. İş yerinde bir sunum öncesi heyecanlanan biri, bu heyecanı yetersizliğinin kanıtı sayabilir. Bir arkadaşı mesajına geç döndüğünde içine kötü bir his doğan kişi, ilişkinin bozulduğu sonucuna atlayabilir. Yeni bir işe başvuran biri tedirgin hissettiği için başvurusunun reddedileceğine önceden karar verebilir. Bütün bu örneklerde ortak nokta aynıdır. Duygu önce gelir, düşünce ise o duyguyu haklı çıkarmak için ardından bir hikaye kurar. Böylece duygusal muhakeme küçük anlarda bile seçimleri ve davranışları şekillendirir. Kişi çoğu zaman bu zinciri değil, yalnızca sonundaki güçlü inancı fark eder.

Mantıklı değerlendirmeden nasıl ayrılır?

Sağlıklı düşünmede kişi önce eldeki kanıtlara bakar, sonra bir sonuca varır. Duygusal muhakemede ise sıra terstir. Önce bir his belirir, ardından zihin o hissi destekleyecek yorumları hızla üretir. Bu süreç otomatik düşünceler aracılığıyla akar ve çoğu zaman kişi farkına bile varmaz. Aslında bu eğilim, psikolojide sık incelenen bilişsel çarpıtmalar ailesinin bir üyesidir. İki biçim arasındaki temel fark, kanıtın sıralamadaki yeridir. Gerçekçi düşünmede duygu da verilerden biridir, oysa bu düşünce biçiminde duygu tek ve yeterli kanıt sayılır. Mantıklı değerlendirmeyi yeniden kurmak, duygunun varlığını reddetmeden ona kanıt muamelesi yapmayı bırakmakla başlar.

Sağlıklı başa çıkma yolları nelerdir?

Duygusal muhakemeyle baş etmenin ilk adımı, bir hissin bir gerçek olmadığını hatırlamaktır. His gelip geçer, oysa gerçekler kanıtla sınanır. Amaç duyguları susturmak değil, onlara hak ettikleri yeri vermektir. Aşağıdaki yaklaşımlar bu ayrımı güçlendirmeye yardımcı olur.

1. Güçlü bir his belirdiğinde durup onu adlandırmak ve nereden geldiğini sormak.
2. Hissin işaret ettiği düşünceyi destekleyen ve çürüten kanıtları yan yana yazmak.
3. Aynı durumu bir arkadaşının yaşadığını düşünüp ona nasıl yaklaşacağını hayal etmek.
4. Kesinlik bildiren asla, hep, kesinlikle gibi kelimeleri bir uyarı işareti olarak görmek.
5. Karar vermeden önce kısa bir süre beklemek ve hissin şiddeti azalınca durumu yeniden değerlendirmek.

Bu alışkanlıklar zamanla duygusal muhakemenin gücünü azaltır ve kişiye daha dengeli bir bakış kazandırır. Sıkıntı uzun sürer ya da günlük hayatı belirgin biçimde zorlaştırırsa bir psikoloji uzmanından profesyonel destek almak değerli bir adımdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Duygularımı dinlemek yanlış mı?

Hayır. Duygular önemli bilgiler taşır ve onları bastırmak sağlıklı değildir. Mesele duyguyu hissetmek değil, onu tek başına bir kanıt gibi kullanmaktır. Hislerinizi fark edip adlandırabilir, sonra da gerçeklerle karşılaştırabilirsiniz. Böylece hem duygunuza saygı gösterir hem de onu olduğundan daha büyük bir gerçek sanmaktan kaçınırsınız.

Bu düşünce biçimi herkeste görülür mü?

Zaman zaman hemen herkes hislerine göre sonuç çıkarır, bu insan doğasının bir parçasıdır. Ancak bu eğilim sıklaşır ve kişinin günlük kararlarını, ilişkilerini ya da öz değerini zedelemeye başlarsa üzerinde durmak gerekir. Yoğun kaygı ya da uzun süren stres yaşayanlarda bu örüntü daha belirgin hale gelebilir.

Hangi durumlarda destek aramalıyım?

Hislerinizin sizi tekrar tekrar olumsuz sonuçlara sürüklediğini, bu yüzden kaçındığınız durumların arttığını ya da ilişkilerinizin zarar gördüğünü fark ediyorsanız destek aramak yerinde olur. Bir psikoloji uzmanı, düşünce ile duygu arasındaki bağı fark etmenize ve daha dengeli bir bakış geliştirmenize yardımcı olabilir.

Kendi başıma nasıl fark edebilirim?

Gün içinde güçlü bir karar ya da yorum yaptığınızda kendinize bunu neye dayandırdığınızı sorun. Cevap yalnızca bir his ise, o hissin ardında somut bir kanıt olup olmadığına bakın. Bu küçük duraklama, duygu ile gerçeği ayırt etmeyi zamanla alışkanlık haline getirir ve otomatik tepkileri yavaşlatır.

Bu içerik, Uzman Psikolog Sena Sabanoğlu tarafından bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Yazıda yer alan bilgiler kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz, ihtiyaç duyduğunuzda bir psikoloji uzmanıyla görüşmeniz önerilir.

Kaynaklar

• Cleveland Clinic