Düzensizlik Korkusu (Ataksofobi) Nedir, Belirtileri Nelerdir?

Düzensizlik korkusu nedir? Dağınıklığa ya da düzensiz ortamlara karşı duyulan aşırı ve mantık dışı bir korkudur. Ataksofobi adıyla da bilinen bu özgül fobide kişi, dağınık bir ortamda bulunmaktan hatta böyle bir durumu düşünmekten yoğun kaygı duyar. Yaşanan korku çoğu zaman gerçek tehlikenin çok ötesine geçer.

İçindekiler

• Düzensizlik korkusu hangi belirtilerle görülür?
• Hangi nedenlerle ortaya çıkar?
• Obsesif kompulsif bozuklukla ilişkisi nedir?
• Günlük yaşamı nasıl etkiler?
• Nasıl değerlendirilir?
• Hangi yöntemlerle başa çıkılır?
• Sıkça Sorulan Sorular

Özetle, bu yazıda konunun nedenleri, belirtileri ve sağlıklı başa çıkma yolları uzman bakışıyla ele alınıyor.

Düzensizlik korkusu hangi belirtilerle görülür?

Düzensizlik korkusunun temel belirtisi, dağınıklık karşısında ortaya çıkan mantık dışı korku ve kaygıdır. Kişi dağınık bir masayı, karışık bir odayı ya da simetrisi bozulmuş bir düzeni gördüğünde belirgin bir rahatsızlık hisseder. Çoğu kişi bu tepkinin abartılı olduğunun farkındadır ama kaygıyı denetlemekte zorlanır.

Yoğun kaygı bedensel belirtilere de yol açabilir. Sık görülen fiziksel tepkiler şunlardır.

• Göğüs ağrısı ve kalp çarpıntısı.
• Baş dönmesi ya da bayılma hissi.
• Bulantı veya kusma.
• Nefes darlığı ve terleme.
• Titreme ve kontrol edilemeyen ürperme.

Duygusal düzlemde dağınık bir ortama girmeden önce bile huzursuzluk, odaklanma güçlüğü ve kaçınma isteği belirir. Bazı kişiler ortamı sürekli toplama, defalarca temizlik yapma ya da her şeyin kusursuz düzende olmasını isteme davranışları geliştirir.

Belirtilerin şiddeti kişiden kişiye değişir. Kimi insan yalnızca belirli ortamlarda zorlanır, kimi insan dağınıklık ihtimalini düşünmek bile tedirgin olur. Kaçınma davranışı kısa vadede rahatlatsa da uzun vadede korkuyu daha güçlü hale getirebilir.

Hangi nedenlerle ortaya çıkar?

Düzensizlik korkusunun tek ve net bir nedeni yoktur. Çoğu zaman birden fazla etken bir araya gelir. Bazı kişilerde bu korkunun gelişme olasılığını artıran etkenler şöyle sıralanır.

• Obsesif kompulsif bozukluk gibi başka bir kaygı bozukluğunun bulunması.
• Ailede benzer korkuların ya da kaygı bozukluklarının öyküsü.
• Dağınıklıkla ilişkili travmatik ya da olumsuz bir deneyim yaşanmış olması.

Yaygın kaygı bozukluğu, mikrop korkusu ve travma sonrası stres gibi durumlar da riski yükseltebilir. Genetik yatkınlık ile öğrenilmiş tepkilerin birlikte rol oynadığı düşünülür.

Obsesif kompulsif bozuklukla ilişkisi nedir?

Dağınıklık korkusu, obsesif kompulsif bozuklukla yakından ilişkilidir. Ataksofobi yaşayan pek çok kişide zamanla obsesif kompulsif belirtiler gelişebilir. Bazı kişilerde ise önceden var olan bir obsesif kompulsif bozukluk tablosuna dağınıklık korkusu eklenir.

İlişki, sürekli düzeltme ve simetri arayışı gibi davranışlarda kendini gösterir. Yine de her düzen arayışı bir fobi anlamına gelmez. Günlük yaşamı belirgin biçimde kısıtlayan yoğun kaygı, durumu sıradan bir titizlikten ayırır.

Günlük yaşamı nasıl etkiler?

Göz ardı edildiğinde düzensizlik korkusu yaşam kalitesini düşürebilir. Dağınıklıkla karşılaşmamak için kişi evden daha az çıkabilir ya da toplu alanlardan uzak durabilir. Kaçınma davranışı zamanla sosyal yalıtıma yol açar.

Uzun süre destek alınmadığında eşlik eden başka zorluklar da görülebilir.

• Depresyon, kaygı ya da diğer duygudurum sorunları.
• Sosyal ilişkilerden uzaklaşma ve yalnızlaşma.
• Alkol veya madde kullanımına yönelme.

Nasıl değerlendirilir?

Değerlendirme sırasında bir ruh sağlığı uzmanı belirtileri anlamak için ayrıntılı sorular sorar. Kaygının bazen başka bir ruhsal tabloyla ilişkili olabileceği de göz önünde bulundurulur. Uzmanın sorduğu sorular genellikle şu başlıklara odaklanır.

• Kaygıyı tetikleyen durumların neler olduğu.
• Belirtilerin ne kadar sürdüğü.
• Dağınıklıktan kaçınmak için aşırı çaba gösterilip gösterilmediği.
• Dağınık bir ortama gireceğini bilmenin yoğun bir tedirginlik yaratıp yaratmadığı.

Düzensizlik korkusu için özel bir laboratuvar testi yoktur. Değerlendirme, kişinin anlattıkları ve gözlemlenen belirtiler üzerinden yapılır.

Hangi yöntemlerle başa çıkılır?

Düzensizlik korkusuyla başa çıkmak için birkaç farklı yaklaşım kullanılır. Profesyonel destek, çoğu kişinin belirtilerini belirgin biçimde hafifletir.

• Kademeli maruz bırakma. Kişi önce dağınık ortam fotoğraflarına bakar, zamanla düzensiz bir ortamda sakin kalmayı deneyimler.
• Bilişsel davranışçı yaklaşım. Mantık dışı düşünce kalıpları fark edilir ve daha gerçekçi düşüncelerle değiştirilir.
• Göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işleme (EMDR). Özellikle travma geçmişi olan kişilerde yardımcı olur.
• Bilinçli farkındalık temelli stres azaltma. Yoga ve meditasyon gibi uygulamalarla kaygı besleyen düşüncelere yaklaşma biçimi değişir.

Derin nefes ve meditasyon gibi stres yönetimi teknikleri günlük yaşamda işe yarar. Yerinde koşmak gibi aerobik hareketler, bir panik atak başlarken belirtileri azaltabilir. Gerektiğinde uzman, panik ataklarını önlemek için kaygı giderici ilaçlar önerebilir. Korku obsesif kompulsif bozukluk gibi başka bir tablodan kaynaklanıyorsa, seçici serotonin geri alım engelleyicileri ve transkraniyal manyetik uyarım da yaklaşımın parçası olabilir.

Düzensizlik korkusu doğru destekle yönetilebilen bir durumdur. Pek çok kişi uygun yaklaşımlarla belirtilerini denetim altına alır ve dağınıklıkla karşılaştığında eskisi kadar zorlanmaz. Önemli olan, kaygı günlük yaşamı kısıtlamaya başladığında bir psikoloji uzmanından destek almaktır.

Sıkça Sorulan Sorular

Ataksofobi ile titizlik aynı şey midir?

Hayır. Titiz bir insan düzeni sever ama dağınıklık karşısında yoğun bir korku yaşamaz. Ataksofobide ise dağınık bir ortam ya da onu düşünmek bile belirgin kaygı ve bedensel tepkiler doğurur. Kişi tepkisinin abartılı olduğunu bilse de kaygıyı denetlemekte zorlanır. Günlük yaşamı kısıtlayan bu yoğun kaygı, sıradan titizlikten ayrılan temel noktadır.

Ataksofobi ne kadar yaygındır?

Ataksofobinin tam olarak ne kadar yaygın olduğu bilinmiyor. Ancak özgül fobiler genel olarak sık görülür. Yetişkinlerin onda birinden fazlası yaşamının bir döneminde bir özgül fobi deneyimler. Özgül fobilerin kadınlarda erkeklere göre yaklaşık iki kat daha sık görüldüğü belirtilir. Dağınıklık korkusu da bu geniş grubun içinde yer alır.

Dağınıklık korkusu ile obsesif kompulsif bozukluk arasında nasıl bir bağ vardır?

İki durum birbiriyle yakından ilişkilidir. Dağınıklık korkusu yaşayan kişilerin bir bölümünde zamanla obsesif kompulsif belirtiler gelişebilir. Bazı kişilerde ise var olan obsesif kompulsif bozukluğa bu korku eşlik eder. Sürekli düzeltme, defalarca temizlik yapma ve simetri arayışı bu bağın görünen yüzüdür. Yine de iki durum ayrı ayrı da ortaya çıkabilir.

Ne zaman profesyonel destek almak gerekir?

Kaygı günlük yaşamı kısıtlamaya başladığında destek almak yerinde olur. Dağınıklıktan kaçınmak uğruna evden çıkmamak, sosyal ortamlardan uzak durmak ya da işi aksatmak önemli işaretlerdir. Bedensel belirtilerin sıklaşması ve ruh halinin bozulması da bir psikoloji uzmanına başvurmak için neden sayılır. Erken destek, durumun yaşam kalitesini daha fazla etkilemesini önlemeye yardımcı olur.

Bu içerik, Uzman Psikolog Sena Sabanoğlu tarafından bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Yazıda yer alan bilgiler kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz, ihtiyaç duyduğunuzda bir psikoloji uzmanıyla görüşmeniz önerilir.

Kaynaklar

• Cleveland Clinic