Önyargı Nedir? Nedenleri ve Azaltma Yolları

Önyargı nedir? Önyargı, bir kişi ya da grup hakkında yeterli bilgi olmadan önceden oluşturulan olumlu ya da çoğunlukla olumsuz tutumdur. Genelde duygusal bir temele dayanır ve gerçek deneyimden değil kulaktan dolma bilgilerden beslenir. Bu tutum davranışa döküldüğünde hem ilişkileri hem de toplumsal uyumu zedeler.

İçindekiler

• Önyargı nedir ve nasıl oluşur?
• Peşin hüküm ile ayrımcılık nasıl ayrılır?
• Bu tutumların kökeninde ne yatar?
• Kalıplaşmış görüşler nasıl beslenir?
• Örtük ve açık biçimleri nelerdir?
• Bu kalıpları azaltmak için ne yapılabilir?
• Sıkça Sorulan Sorular

Özetle, bu yazıda konunun nedenleri, belirtileri ve sağlıklı başa çıkma yolları uzman bakışıyla ele alınıyor.

Önyargı nedir ve nasıl oluşur?

İnsan zihni dünyayı hızlı anlamak için kategoriler kurar. Bu kategoriler işe yarar ama bir yanılgıya da kapı açar. Bir gruba dair tek bir deneyim ya da duyulan bir söz, o grubun tümüne mal edilebilir. Böylece kişi tanımadığı biri hakkında baştan bir karar verir. Bu hız çoğu durumda pratik bir kolaylık sağlar ama söz konusu insanlar olduğunda yanıltıcı sonuçlar doğurur. Çünkü her insan içinde bulunduğu gruptan çok daha fazlasıdır.

Önyargı çoğu zaman fark edilmeden öğrenilir. Aile, çevre ve medya bu kalıpları küçük yaşta aktarır. Çocuk henüz kendi deneyimini yaşamadan bir gruba dair hazır bir görüş edinir. Yetişkinlikte bu görüş sorgulanmadıkça uzun yıllar sabit kalır.

Peşin hüküm ile ayrımcılık nasıl ayrılır?

Peşin hüküm bir tutumdur, ayrımcılık ise bir davranıştır. Biri zihinde kalır, diğeri eyleme geçer. Bir gruba karşı olumsuz duygu beslemek tutum düzeyindedir. O gruptan birine iş vermemek ya da onu dışlamak ise ayrımcılıktır.

Bu ayrım önemlidir çünkü tutum her zaman davranışa dönüşmez. Kişi içten içe bir kalıp taşısa bile adil davranmayı seçebilir. Yine de gizli kalan tutumlar çoğu zaman küçük davranışlara sızar ve karşıdaki bunu hisseder. Bu yüzden bir toplumda görünürdeki nezaket, alttan alta işleyen kalıpları her zaman ortadan kaldırmaz. Gerçek değişim tutumun kendisiyle çalışmayı gerektirir.

Bu tutumların kökeninde ne yatar?

Önyargının birkaç kaynağı vardır. Birincisi bilişsel kolaylıktır. Zihin karmaşık bilgiyi basit kalıplara indirir. İkincisi grup aidiyetidir. İnsan kendi grubunu üstün görme eğilimi taşır ve dışarıdakileri tek tip sanır.

Üçüncü kaynak korku ve rekabettir. Kaynakların kıt olduğu ortamlarda gruplar birbirini tehdit olarak görebilir. Bir gruba yönelik kaygı arttıkça o gruba dair olumsuz genellemeler de kolayca güçlenir. Empati eksikliği de bu tabloyu ağırlaştırır. Karşıdakinin iç dünyasını hayal edemeyen kişi onu kolayca bir etikete sıkıştırır. Empati bu noktada işe yarar çünkü karşıdakini bir birey olarak görmeyi kolaylaştırır.

Kalıplaşmış görüşler nasıl beslenir?

Bir önyargı bir kez yerleştiğinde kendini besler. İnsan görüşünü doğrulayan örnekleri fark eder, çürüten örnekleri görmezden gelir. Bu eğilim doğrulama yanlılığı olarak bilinir. Kişi kendi kalıbına uyan tek bir olayı büyütür ve genel bir kural gibi görür.

Ayrıca beklenti karşıdakinin davranışını da biçimlendirir. Bir gruba soğuk davranan kişi soğuk bir karşılık alır ve bunu kalıbının kanıtı sayar. Böylece kişi elindeki kanıtları hep aynı yöne büker ve görüşünü gitgide daha çok haklı görür. Bu döngü siyah beyaz düşünme ile birleşince esneklik iyice azalır ve orta yol kaybolur.

Örtük ve açık biçimleri nelerdir?

Önyargının iki temel biçimi vardır. Açık biçim, kişinin görüşünü doğrudan dile getirmesidir. Bu biçim fark edilir ve tartışılabilir. Örtük biçim ise daha sinsidir. Kişi kendini adil sanır ama davranışlarında farkında olmadan ayrım yapar. Bu iki biçim çoğu zaman aynı kişide bir arada bulunur ve birbirini besler.

Örtük kalıplar küçük anlarda ortaya çıkar. Bir bakış, bir mesafe ya da bir ses tonu bunu ele verir. Kişi bu tepkileri çoğu zaman inkar eder çünkü niyeti kötü değildir. İnsanların çoğu kendini olduğundan daha tarafsız sanar. Bu yanılgı gizli kalıpların sürmesini kolaylaştırır. Bu yüzden bu tür tutumları fark etmek daha zordur ve daha çok çaba ister.

Bu kalıpları azaltmak için ne yapılabilir?

Önyargı ömür boyu sabit kalmaz. Doğru koşullarda azalır. En etkili yol farklı gruplardan insanlarla eşit koşullarda ve ortak bir amaç için temas kurmaktır. Yüz yüze tanışma kalıbı çözer çünkü kişi artık bir etiketle değil gerçek bir insanla karşılaşır. Ortak bir hedef için birlikte çalışmak, karşı grubu rakip olmaktan çıkarıp takım arkadaşına dönüştürür. Bu deneyim eski kalıbı içeriden sarsar.

Kişisel düzeyde şu adımlar işe yarar.

• Kendi otomatik tepkilerinizi fark edin ve sorgulayın
• Bir grubu tek bir örnekle yargılamaktan kaçının
• Karşınızdakinin hikayesini merak edin
• Kalıba uymayan örnekleri bilinçli olarak arayın

Bu tutumlar derin ve sürekliyse, üstelik ilişkilerinizi bozuyorsa bir psikoloji uzmanından destek almak süreci kolaylaştırır. Önyargı üzerinde çalışmak zaman ister ama yapılabilir bir iştir. Küçük ve tutarlı adımlar zamanla belirgin bir fark yaratır.

Sıkça Sorulan Sorular

Peşin hüküm ile ayrımcılık aynı şey midir?

Hayır. Peşin hüküm bir tutumdur ve zihinde kalır. Ayrımcılık ise bu tutumun davranışa dönüşmesidir. Bir gruba karşı olumsuz duygu beslemek tutum düzeyindedir. O gruptan birini dışlamak ya da haktan yoksun bırakmak ayrımcılıktır.

Bu tutumlar neden bu kadar yaygındır?

Zihin karmaşık bilgiyi hızlı anlamak için kalıplar kurar. Bu kalıplar bazen işe yarar ama bir gruba dair haksız genellemelere de yol açar. Aile, çevre ve medya bu görüşleri küçük yaşta aktarır. Sorgulanmadıkça yıllarca sabit kalırlar.

Örtük tutum ne demektir?

Örtük tutum, kişinin farkında olmadan taşıdığı olumsuz görüştür. Kişi kendini adil sanır ama küçük davranışlarında ayrım belirir. Bir bakış, bir mesafe ya da bir ses tonu bunu ele verebilir. Fark edilmesi açık biçime göre daha zordur.

Bu kalıplardan kurtulmak mümkün müdür?

Evet ama zaman ve çaba ister. Farklı gruplardan insanlarla eşit ve ortak amaçlı temas kalıpları çözer. Kişinin kendi otomatik tepkilerini fark etmesi ve sorgulaması da etkilidir. Süreç zorlayıcıysa bir psikoloji uzmanından destek alınabilir.

Bu içerik, Uzman Psikolog Sena Sabanoğlu tarafından bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Yazıda yer alan bilgiler kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz, ihtiyaç duyduğunuzda bir psikoloji uzmanıyla görüşmeniz önerilir.

Kaynaklar

• APA Ruhbilim Sözlüğü