Ostrakizm Nedir? Belirtileri ve Baş Etme Yolları

Ostrakizm nedir? Ostrakizm, bir kişinin bir birey ya da grup tarafından bilerek görmezden gelinmesi ve dışlanmasıdır. Açık bir hakaret ya da saldırı içermez. Kişiye sanki orada yokmuş gibi davranılır. Selamı alınmaz, göz teması kurulmaz, konuşmanın dışında tutulur. Bu sessiz dışlama biçimi çoğu zaman sözlü bir çatışmadan daha derin bir rahatsızlık bırakır.

İçindekiler

• Ostrakizm nedir ve nasıl ortaya çıkar?
• Sosyal dışlanma neden bu kadar acı verir?
• Görmezden gelinmenin beyindeki etkisi nedir?
• Dışlanma karşısında hangi aşamalardan geçeriz?
• Günlük hayatta hangi biçimlerde karşımıza çıkar?
• Uzun süreli dışlanmanın ruh sağlığına etkileri nelerdir?
• Sosyal dışlanmayla nasıl başa çıkabiliriz?
• Sıkça Sorulan Sorular

Özetle, bu yazıda konunun nedenleri, belirtileri ve sağlıklı başa çıkma yolları uzman bakışıyla ele alınıyor.

Çoğu insan hayatının bir döneminde ostrakizm yaşar. Bir arkadaş grubunun konuşmasında yok sayılmak, iş yerinde kararların dışında bırakılmak ya da bir mesaja günlerce yanıt alamamak gündelik örneklerdir. Ostrakizm kavramı, bu deneyimlerin neden bu kadar sarsıcı olduğunu ve zihnimizde nasıl bir iz bıraktığını anlamamıza yardımcı olur.

Ostrakizm nedir ve nasıl ortaya çıkar?

Ostrakizm, görmezden gelme ve dışlama yoluyla bir kişiyi sosyal bağın dışına itme davranışıdır. Reddedilmeden önemli bir farkı vardır. Reddedilmede kişiye açıkça olumsuz bir tutum gösterilir, nedeni çoğu zaman bellidir. Dışlanmada ise ortada net bir mesaj yoktur. Kişi ne olduğunu, neden yok sayıldığını bilemediği için belirsizlik içinde kalır.

Bu davranış bazen bilinçli bir cezalandırma aracı olarak kullanılır. Bir ebeveynin çocuğuna küsmesi, bir çiftin tartışma sonrası birbiriyle konuşmaması ya da bir grubun bir üyeyi sessizce saf dışı bırakması buna örnektir. Bazen de kimse kasıtlı davranmaz. Yoğun bir ortamda fark edilmeden geride kalmak da aynı duyguyu yaratabilir.

Sosyal dışlanma neden bu kadar acı verir?

İnsan türü hayatta kalmak için gruba ait olmaya ihtiyaç duyar. Bir topluluğun parçası olmak güvende hissetmemizi sağlar. Bu nedenle dışlanma, temel bir tehdit olarak algılanır.

Araştırmacılar dışlanmanın dört temel ihtiyacı aynı anda zedelediğini söyler. İlki aidiyet duygusudur. Kişi artık gruba dahil olmadığını hissettiğinde bu duygu sarsılır. İkincisi benlik saygısıdır. Dışlanan kişi zamanla kendini değersiz görmeye başlayabilir. Üçüncüsü olaylar üzerindeki kontrol hissidir. Durumu durduracak bir yol bulamamak bu hissi azaltır. Dördüncüsü ise anlamlı bir varlık olma duygusudur. Görünmez kılınmış gibi hissetmek, kişinin kendi varlığına dair algısını zedeler.

Bu dört ihtiyacın aynı anda tehdit altına girmesi, görmezden gelinmeyi özellikle yıpratıcı kılar. Kişi hem reddedilmiş hem de silinmiş gibi hisseder.

Görmezden gelinmenin beyindeki etkisi nedir?

Dışlanma yalnızca mecazi anlamda acıtmaz. Beyin görüntüleme çalışmaları, sosyal dışlanma anında devreye giren bölgelerin, fiziksel acıyı işleyen bölgelerle önemli ölçüde örtüştüğünü göstermiştir. Yani bir topluluktan dışlanmak, beyin için bir yaralanmaya benzer biçimde kaydedilir.

Bu bulgu, insanların neden kısa ve önemsiz görünen ostrakizm anlarında bile güçlü tepkiler verdiğini açıklar. Deneylerde kişiler, hiç tanımadıkları insanlar tarafından ya da bir bilgisayar programı tarafından dışlandıklarında bile rahatsızlık duymuştur. Dışlayan kişilerin kim olduğu çoğu zaman önemini yitirir. Beynin ilk tepkisi neredeyse otomatiktir.

Dışlanma karşısında hangi aşamalardan geçeriz?

Ostrakizme verilen tepki genellikle üç aşamada ilerler. İlk aşama ani ve düşünülmeden ortaya çıkan acıdır. Kişi henüz durumu değerlendiremeden içinde bir sızı hisseder. Bu tepki olayın adil olup olmadığına bakmadan belirir.

İkinci aşamada kişi olanları anlamlandırmaya çalışır. Neden dışlandığını sorgular, durumu düzeltmek ya da yeniden bağ kurmak için yollar arar. Bu dönemde bazı insanlar daha uyumlu davranarak gruba geri dönmeye çalışır. Bazıları ise öfke ve tepkiyle karşılık verir.

Üçüncü aşama uzun süren dışlanmada görülür. Çabalar sonuç vermediğinde kişi yorgunluk ve çaresizlik hisseder. Bu teslimiyet dönemi, kendine güvenin azaldığı ve içe kapanmanın arttığı bir evredir.

Günlük hayatta hangi biçimlerde karşımıza çıkar?

Ostrakizm yalnızca büyük ve dramatik olaylarda yaşanmaz. Çoğu zaman küçük ve sessiz biçimlerde günlük hayatın içine yerleşir.

• Bir grup sohbetinde sorulan sorulara yanıt alamamak.
• Toplantılarda fikri sürekli göz ardı edilmek.
• Sosyal planların dışında bırakıldığını sonradan öğrenmek.
• Bir yakının tartışma sonrası günlerce sessiz kalması.
• Çevrimiçi ortamda mesajların görülüp yanıtsız bırakılması.

Dijital iletişimin yaygınlaşması bu deneyimi daha görünür kılmıştır. Bir mesajın okunduğunu görüp yanıt alamamak, modern çağın en sık rastlanan görmezden gelme biçimlerinden biridir.

Uzun süreli dışlanmanın ruh sağlığına etkileri nelerdir?

Kısa süreli bir ostrakizm genellikle zamanla geçer. Ancak süreklilik kazandığında etkisi derinleşir. Sürekli görmezden gelinen bir kişi, zamanla kendini değersiz hissetmeye ve çevresinden uzaklaşmaya başlayabilir.

Uzun süreli ostrakizm, kaygı ve düşük ruh haliyle ilişkilendirilir. Kişi yeni ortamlara girerken tedirgin olabilir, yeniden dışlanma korkusu taşıyabilir. Bu durum özellikle reddedilme hassasiyeti yüksek olan kişilerde daha belirgin yaşanır. Bazı insanlar ise geri çekilmek yerine dikkat çekmeye ya da onay almaya yönelen davranışlar geliştirir.

Belirtiler günlük yaşamı zorlaştıracak düzeye ulaştığında bir psikoloji uzmanından profesyonel destek almak yararlı olur.

Sosyal dışlanmayla nasıl başa çıkabiliriz?

Dışlanma duygusu güçlü olsa da bununla başa çıkmak mümkündür. İlk adım, hissedilen acıyı küçümsememek ve bunun doğal bir tepki olduğunu kabul etmektir.

1. Yaşanan duyguyu adlandırın. Dışlandığınızı fark etmek, o duyguyla çalışmanın başlangıcıdır.
2. Sizi değerli hisseden ilişkilere yönelin. Destekleyici bir bağ, zedelenen aidiyet duygusunu onarır.
3. Durumu kişiselleştirmeden değerlendirin. Her görmezden gelme sizinle ilgili olmayabilir.
4. Kendi değerinizi dış onaya bağlamaktan kaçının. İç kaynaklı bir öz değer, ostrakizmin etkisini azaltır.
5. Gerekirse açık bir konuşma başlatın. Belirsizliği gidermek çoğu zaman yükü hafifletir.

Dışlanmanın her zaman kalıcı bir anlamı yoktur. Bir ortamda yaşanan görmezden gelme, başka ilişkilerde kurulan güçlü bağlarla dengelenebilir. Önemli olan, tek bir deneyimin kendilik değerini belirlemesine izin vermemektir.

Sıkça Sorulan Sorular

Sosyal dışlanma ile reddedilme arasındaki fark nedir?

Reddedilmede kişiye açıkça olumsuz bir tutum gösterilir ve çoğu zaman nedeni bellidir. Görmezden gelinmede ise net bir mesaj yoktur, kişiye sanki orada yokmuş gibi davranılır. Bu belirsizlik, dışlanmayı birçok kişi için reddedilmekten daha kafa karıştırıcı ve yıpratıcı hale getirir.

Kısa süreli dışlanma bile neden rahatsız eder?

İnsan beyni gruba ait olmayı hayatta kalmayla ilişkilendirir. Bu yüzden kısa ve önemsiz görünen bir dışlanma anı bile hızlı bir tepki yaratır. Araştırmalar, tanımadığımız kişiler ya da bir bilgisayar tarafından yok sayıldığımızda bile benzer bir rahatsızlık hissettiğimizi göstermiştir.

Sessiz kalma ve küsme bir dışlama biçimi midir?

Evet, uzun süreli ve kasıtlı sessizlik yaygın bir görmezden gelme biçimidir. Bir kişiyle konuşmayı bilinçli olarak kesmek, karşı tarafa görünmez olduğu mesajını verir. Bu davranış ilişkilerde güveni zedeler ve karşı tarafta değersizlik duygusu yaratabilir.

Dışlanma duygusuyla baş etmek için ne zaman destek almalıyım?

Dışlanma duygusu günlük yaşamınızı, uykunuzu ya da ilişkilerinizi sürekli olumsuz etkiliyorsa destek almayı düşünebilirsiniz. Yeniden dışlanma korkusu sizi sosyal ortamlardan uzak tutuyorsa bir psikoloji uzmanıyla konuşmak süreci anlamlandırmanıza ve sağlıklı başa çıkma yolları geliştirmenize yardımcı olur.

Bu içerik, Uzman Psikolog Sena Sabanoğlu tarafından bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Yazıda yer alan bilgiler kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz, ihtiyaç duyduğunuzda bir psikoloji uzmanıyla görüşmeniz önerilir.

Kaynaklar

• APA Ruhbilim Sözlüğü