Özgecilik Nedir? Nedenleri ve Günlük Hayattan Örnekleri

Özgecilik nedir? Özgecilik, bir kişinin karşılığında çıkar gözetmeden başkalarının iyiliği için hareket etmesi ve zaman zaman onların ihtiyaçlarını kendi ihtiyaçlarının önüne koyabilmesidir. Psikoloji alanında bu kavram, insanın yalnızca kendi yararını değil çevresindeki canlıların yararını da gözeten doğal bir eğilimini anlatır. Günlük dilde aynı tutuma diğerkâmlık da denir.

İçindekiler

• Özgecilik psikolojide neye dayanır?
• İnsanlar neden karşılık beklemeden yardım eder?
• Empati ile yardım etme arasında nasıl bir bağ vardır?
• Gerçek yardım severlik ile çıkar beklentisi nasıl ayrılır?
• Günlük hayatta hangi davranışlar bu tutuma örnektir?
• Başkalarını düşünmek kişiye hangi faydaları sağlar?
• Yardım etme eğilimi aşırıya kaçtığında ne olur?
• Sıkça Sorulan Sorular

Özetle, bu yazıda konunun nedenleri, belirtileri ve sağlıklı başa çıkma yolları uzman bakışıyla ele alınıyor.

Özgecilik psikolojide neye dayanır?

Bir davranışın özgeci sayılması için kişinin yardımdan somut bir kazanç beklememesi gerekir. Yani amaç, teşekkür toplamak ya da bir borcu geri almak değil, karşıdaki kişinin durumunu iyileştirmektir. Araştırmacılar özgecilik denen bu eğilimi hem biyolojik hem de toplumsal temellerle açıklar.

Biyolojik açıklamalar, canlıların kendi genlerini taşıyan yakınlarını koruma eğilimine dikkat çeker. Toplumsal açıklamalar ise yardımlaşmanın kuşaktan kuşağa öğrenildiğini ve grup içinde dayanışmayı güçlendirdiğini söyler. Çoğu zaman bu iki kaynak birlikte çalışır ve kişiyi özgecilik yönünde davranmaya yöneltir.

İnsanlar neden karşılık beklemeden yardım eder?

Yardım etme isteğinin, yani özgecilik eğiliminin ardında tek bir neden yoktur. Bazı insanlar küçük yaşta ailede gördükleri paylaşma ve dayanışma örneklerini sürdürür. Bazıları ise başkasının sıkıntısını izlerken içinde beliren rahatsızlığı dindirmek için harekete geçer.

Yardım davranışını besleyen bazı etkenler şöyle sıralanabilir.

• Küçüklükten beri görülen paylaşma ve dayanışma modelleri.
• Başkasının acısını fark edince ortaya çıkan içsel sorumluluk duygusu.
• Ait olunan grubun değerleri ve yardımı teşvik eden toplumsal beklentiler.
• Yardım sonrası hissedilen huzur ve anlam duygusu.

Bu etkenlerin tamamı aynı anda devreye girmez. Kimi durumda biri baskın gelir, kimi durumda hepsi bir arada kişiyi yardıma yöneltir.

Empati ile yardım etme arasında nasıl bir bağ vardır?

Başkasının duygusunu anlama becerisi, yardım davranışının en güçlü sürükleyicilerinden biridir. Bir kişinin zorluğunu zihninde canlandırabilen insan, ona el uzatmaya daha yatkın olur. Bu nedenle empati ile özgecilik çoğu zaman birlikte anılır.

Yine de her yardım, saf bir karşılıksızlıktan doğmaz. İnsan bazen kötü hissetmemek ya da toplum içinde iyi görünmek için de yardım eder. Psikologlar, karşıdakinin iyiliğini önceleyen yardım ile kendini rahatlatmaya dönük yardımı ayırt etmeye çalışır. İkisi dışarıdan benzer görünse de içsel amaçları farklıdır.

Gerçek yardım severlik ile çıkar beklentisi nasıl ayrılır?

Bir davranışın niyetini anlamak her zaman kolay değildir. Yine de birkaç ipucu yol gösterir. Gerçek özgecilik, kimse görmese bile aynı biçimde davranmayı gerektirir ve teşekkür almadığında kırgınlık doğurmaz.

Çıkar odaklı yardımda ise beklenti ön plandadır. Kişi, iyiliğinin geri döneceğini düşünür ya da başkalarının takdirini hedefler. Bu ikisini ayırmak için şu sorular işe yarar.

1. Kimse fark etmeyecek olsa bu yardımı yine yapar mıydım.
2. Karşılık görmediğimde içimde bir burukluk kalıyor mu.
3. Yardımı yaparken aklımda karşı tarafın iyiliği mi var yoksa kendi imajım mı.

Bu sorulara verilen dürüst yanıtlar, bir davranışın ne kadar karşılıksız olduğunu gösterir. Çoğu insanda iki yön de bir arada bulunur ve bu durum olağandır.

Günlük hayatta hangi davranışlar bu tutuma örnektir?

Özgecilik büyük kahramanlıklarla sınırlı değildir. Çoğu zaman sıradan anların içine yerleşir. Yaşlı bir komşunun alışverişini taşımak ya da zor gününde bir arkadaşı sessizce dinlemek bu tutumun küçük ama anlamlı örnekleridir. Otobüste yorgun birine yer vermek de aynı yere düşer.

Bazı davranışlar ise daha görünür biçimde ortaya çıkar. Gönüllü çalışmak ve kan bağışı yapmak bunların başında gelir. Tanımadığı birine yolda el uzatmak da aynı gruba girer. Bazen bir grubun ortamında kimsenin adım atmaması, insanı harekete geçmekten alıkoyabilir. Bu etki, seyirci etkisi olarak bilinir ve yardımın neden bazen geciktiğini anlamaya yardımcı olur.

Başkalarını düşünmek kişiye hangi faydaları sağlar?

Yardım etmek yalnızca alan kişiye değil, veren kişiye de iyi gelir. Araştırmalar, başkasına destek olmanın ruh sağlığını güçlendirdiğini ve kişiye anlam duygusu kattığını gösterir. Verdikten sonra hissedilen iç huzur, bu duygunun en bilinen yanıdır.

Bu tutumun kişiye katkıları arasında şunlar sayılabilir.

• Sosyal bağların güçlenmesi ve yalnızlık duygusunun azalması.
• Kendini değerli ve işe yarar hissetme.
• Stresin azalması ve ruh halinin iyileşmesi.
• Toplum içinde güven ve dayanışma ortamının büyümesi.

Bu faydalar, özgecilik denen tutumun tek yönlü bir fedakarlık olmadığını, aynı zamanda veren kişiyi de besleyen bir süreç olduğunu gösterir.

Yardım etme eğilimi aşırıya kaçtığında ne olur?

Özgecilik değerli olsa da her şeyin bir dengesi vardır. Kişi kendi sınırlarını hiç gözetmeden sürekli veren tarafta kalırsa yorulur. Zamanla kaynakları tükenir ve verdiklerinin karşılığını göremediğinde kırgınlık yaşayabilir.

Sağlıklı bir yardım, kendi ihtiyaçlarını tümüyle silmeden yapılır. Kişinin kendini koruması bencillik değildir. Önce kendi dengesini gözeten biri, uzun vadede başkalarına daha sürdürülebilir biçimde destek olabilir. Sürekli kendini feda etme hali profesyonel destek gerektirecek düzeye ulaşırsa bir psikoloji uzmanıyla konuşmak yol gösterici olur.

Sıkça Sorulan Sorular

Özgeci davranmak doğuştan mı gelir yoksa sonradan mı öğrenilir?

İkisi de rol oynar. İnsanda başkasına yardım etmeye yatkın bir temel bulunur, ancak bu eğilimin ne kadar gelişeceği büyük ölçüde çevreye bağlıdır. Ailede ve toplumda görülen paylaşma örnekleri, çocuğun bu yönünü güçlendirir. Yani hem doğuştan gelen bir zemin hem de sonradan öğrenilen bir beceri bir arada çalışır.

Karşılıksız yardım etmek gerçekten mümkün müdür?

Bu konu uzun süredir tartışılır. Bazı görüşler, tümüyle karşılıksız yardımın nadir olduğunu, çünkü yardım eden kişinin en azından iç huzur kazandığını savunur. Başka görüşler ise karşıdakinin iyiliğini önceleyen davranışın saf biçimde var olabileceğini söyler. Günlük hayatta çoğu yardım, bu iki ucun arasında bir yerde durur.

Diğerkâmlık ile fedakarlık aynı şey midir?

Birbirine yakın olsalar da aynı değildir. Diğerkâmlık, başkasının iyiliğini gözeten genel bir tutumu anlatır ve çoğu zaman kişiye de iyi gelir. Fedakarlık ise kişinin kendi çıkarından belirgin biçimde vazgeçmesini içerir. Sağlıklı yardım, kendi sınırlarını tümden yok saymadan yapıldığında daha sürdürülebilir olur.

Çocuklara yardımlaşmayı nasıl kazandırabiliriz?

En etkili yol örnek olmaktır. Çocuk, büyüklerinin paylaştığını ve başkasına destek olduğunu gördükçe bu davranışı doğal bir alışkanlığa dönüştürür. Küçük sorumluluklar vermek, yardımını fark edip takdir etmek ve zorlanan birine birlikte el uzatmak da bu beceriyi besler. Zorlamadan, gündelik anların içinde gösterilen tutum kalıcı olur.

Bu içerik, Uzman Psikolog Sena Sabanoğlu tarafından bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Yazıda yer alan bilgiler kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz, ihtiyaç duyduğunuzda bir psikoloji uzmanıyla görüşmeniz önerilir.

Kaynaklar

• American Psychological Association