Pekiştirme Nedir? Türleri ve Davranış Üzerindeki Etkisi

Pekiştirme nedir? Bir davranışın ardından gelen sonucun, o davranışın yeniden ortaya çıkma olasılığını artırmasına dayanan öğrenme sürecidir. Ödevini bitiren çocuk övgü aldığında ödev yapma davranışı güçlenir. Bu kavram, hem insan hem hayvan davranışını anlamada kullanılan öğrenme psikolojisinin temel taşlarından biridir.

İçindekiler

• Pekiştirme nasıl çalışır?
• Olumlu pekiştireç ile olumsuz pekiştireç arasındaki fark nedir?
• Birincil ve ikincil pekiştireç ne anlama gelir?
• Aralıklı ödüllendirme neden daha kalıcı sonuç verir?
• Günlük yaşamda hangi örneklerle karşılaşırız?
• Davranış değiştirmede nelere dikkat edilmeli?
• Sıkça Sorulan Sorular

Özetle, bu yazıda konunun nedenleri, belirtileri ve sağlıklı başa çıkma yolları uzman bakışıyla ele alınıyor.

Pekiştirme nasıl çalışır?

Bir davranışın sıklığı, onu izleyen sonuca göre değişir. Sonuç hoşa gidiyor ya da bir rahatsızlığı ortadan kaldırıyorsa, davranış zamanla güçlenir. İşte bu güçlenme mekanizmasına pekiştirme adı verilir. Süreç genellikle üç aşamada ilerler. Önce bir davranış ortaya çıkar, ardından bir sonuç gelir, en sonunda bu sonuç davranışın gelecekte tekrarlanma olasılığını belirler. Bu döngü her yinelemede biraz daha güçlenir. Zamanla davranış, dışarıdan gelen bir ödül olmadan da yerleşik bir örüntü hâline gelebilir.

Davranışçı psikolojinin öncülerinden Burrhus Frederic Skinner, bu ilkeyi laboratuvar deneyleriyle sistemli biçimde inceledi. Bir kutuya yerleştirilen farenin, kola bastığında yiyecek almaya başladıktan sonra kola basma davranışını arttırması, sürecin en bilinen örneğidir. Pekiştirme, günlük hayatta çok daha karmaşık davranışları da benzer bir mantıkla biçimlendirir.

Olumlu pekiştireç ile olumsuz pekiştireç arasındaki fark nedir?

Olumlu pekiştireç, davranışın ardından ortama hoş bir uyaran eklemektir. Çocuğun oyuncakla ödüllendirilmesi buna örnektir. Olumsuz pekiştireç ise rahatsız edici bir durumun ortadan kalkmasıdır. Emniyet kemerini takınca uyarı sesinin kesilmesi, kemer takma davranışını güçlendirir.

İki durumda da davranış artar. Buradaki olumsuz sözcüğü kötü anlamına gelmez, yalnızca bir uyaranın ortamdan çıkarıldığını anlatır. Sonuç olarak pekiştirme her iki biçimde de davranışı sürdürmeye yarar. Bu ayrımı karıştırmamak, davranışı doğru yönlendirmek açısından önemlidir. Çünkü aynı sonuç bir kişide davranışı artırırken başkasında hiçbir etki yaratmayabilir.

Birincil ve ikincil pekiştireç ne anlama gelir?

Birincil pekiştireçler doğuştan gelen ihtiyaçları karşılar. Yiyecek, su ve uyku bu gruba girer. İkincil pekiştireçler ise öğrenme yoluyla değer kazanır. Para, iyi bir not ya da beğeni bildiren bir mesaj kendi başına anlam taşımaz ama zamanla güçlü birer ödül hâline gelir.

• Birincil pekiştireç Yiyecek, içecek, dinlenme gibi temel ihtiyaçlar.
• İkincil pekiştireç Para, puan, övgü, sosyal onay gibi öğrenilmiş değerler.

İnsan davranışının çoğu ikincil pekiştireçlerle şekillenir. Bir çalışanın maaş için çabalaması, öğrencinin yüksek not için ders çalışması bu düzenin sonucudur. Pekiştirme, bu değerlerin nasıl öğrenildiğini açıklamaya yardımcı olur.

Aralıklı ödüllendirme neden daha kalıcı sonuç verir?

Bir davranış her seferinde ödüllendirildiğinde hızlı öğrenilir ama ödül kesilince çabuk söner. Ödül belirsiz aralıklarla verildiğinde ise davranış çok daha dirençli olur. Kumar makinelerinin bağımlılık yapıcı etkisi tam olarak bu ilkeye dayanır.

Skinner farklı ödüllendirme düzenlerini inceledi ve değişken aralıklı programların en kalıcı davranışı ürettiğini gösterdi. Sosyal medyada bildirimlerin belirsiz zamanlarda gelmesi de aynı düzenin modern bir yansımasıdır. Pekiştirme ne kadar öngörülemez olursa, davranış o kadar inatçı hâle gelir. Yeni bir alışkanlık edinmek isteyenler için başlangıçta düzenli ödüllendirme daha etkilidir. Konuyla ilgili olarak alışkanlık yazısı davranışın nasıl otomatikleştiğini ayrıntılı ele alır.

Günlük yaşamda hangi örneklerle karşılaşırız?

Pekiştirme yalnızca laboratuvarda kalan bir kavram değildir. Ebeveynin çocuğa gülümsemesi, patronun çalışanı takdir etmesi, telefon oyununun kullanıcıya puan vermesi hep aynı ilkeyi işletir. Toplumsal yaşamın büyük bölümü, farkında olmadan çalışan ödül düzenleriyle biçimlenir. Alışveriş uygulamalarının verdiği puanlar ve spor takip programlarının rozetleri de aynı mantığı kullanır.

Bu ilke, refleks temelli öğrenmeden farklıdır. Uyaran eşleşmesine dayanan öğrenme için klasik koşullanma, sonuç temelli öğrenme için ise edimsel koşullanma yazısı konuyu bütünler. Pekiştirme, edimsel koşullanmanın tam merkezinde yer alır.

Davranış değiştirmede nelere dikkat edilmeli?

Bir davranışı güçlendirmek isteyenler ödülün zamanlamasına özen göstermelidir. Ödül davranıştan hemen sonra geldiğinde etkisi en yüksektir. Gecikmeli ödüller bağlantıyı zayıflatır. Ayrıca istenmeyen davranışları farkında olmadan ödüllendirmemek gerekir. Ağlayan çocuğa hemen istediğini vermek, ağlama davranışını güçlendirebilir. Bu yüzden hangi sonucun hangi davranışı beslediğini fark etmek, değişimin ilk adımıdır.

Ceza, bir davranışı bastırabilir ama yeni ve olumlu bir davranış öğretmez. Bu nedenle uzmanlar, istenen davranışı ödüllendirmeyi cezalandırmaya yeğler. Kalıcı bir değişim için olumlu yönlendirme, sabır ve tutarlılık gerekir. Küçük ama sık verilen olumlu geri bildirimler, uzun vadede büyük ödüllerden daha etkili olabilir. Zorlandığınız durumlarda bir psikoloji uzmanından destek almak süreci kolaylaştırır.

Sıkça Sorulan Sorular

Ödül ile pekiştireç aynı şey midir?

İkisi çoğu zaman örtüşse de aynı değildir. Ödül, kişinin hoşuna giden bir sonuçtur. Bir sonucun pekiştireç sayılabilmesi içinse davranışın sıklığını gerçekten artırması gerekir. Bir kişi için ödül olan şey başka biri için etkisiz kalabilir. Belirleyici olan, sonucun davranış üzerindeki gözlemlenebilir etkisidir.

Olumsuz pekiştireç ceza mıdır?

Hayır, ikisi birbirinden farklıdır. Olumsuz pekiştireç, rahatsız edici bir durumu ortadan kaldırarak davranışı artırır. Ceza ise bir davranışın sıklığını azaltmayı amaçlar. Baş ağrısı geçsin diye ilaç almak olumsuz pekiştireçtir, çünkü ilaç alma davranışını güçlendirir. Ceza bunun tam tersi bir işlev görür.

Bu ilke yetişkinlerde de işler mi?

Evet, yaş fark etmeksizin herkeste işler. Yetişkinler maaş, takdir, sosyal onay ve başarı duygusu gibi sonuçlarla yönlenir. İş yerindeki prim sistemleri, sadakat programları ve hatta sosyal medya beğenileri bu ilkeye dayanır. Pekiştirme, insan davranışını yaşam boyu çevresinden gelen sonuçlarla biçimlendirmeyi sürdürür.

Çocuk eğitiminde nasıl kullanılır?

İstenen davranış ortaya çıktığında hemen ve içten bir biçimde takdir etmek en etkili yoldur. Övgü, ilgi ve küçük ayrıcalıklar çoğu zaman maddi ödüllerden daha kalıcıdır. Önemli olan tutarlı olmak ve çocuğun çabasını görünür kılmaktır. Aşırı ve sürekli maddi ödül ise içsel isteği zamanla zayıflatabilir.

Bu içerik, Uzman Psikolog Sena Sabanoğlu tarafından bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Yazıda yer alan bilgiler kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz, ihtiyaç duyduğunuzda bir psikoloji uzmanıyla görüşmeniz önerilir.

Kaynaklar

• APA Psikoloji Sözlüğü