Psikoz Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Başa Çıkma Yolları

Psikoz nedir? Gerçeklikle kurulan bağın bir süre için zayıfladığı ya da tümüyle koptuğu ruhsal bir durumu anlatır. Bu dönemde kişi var olmayan sesler duyabilir, gerçek dışı inançlar geliştirebilir ve düşünceleri dağınık hale gelir. Kendi başına tek bir hastalık değildir. Farklı nedenlerle ortaya çıkabilen, birkaç belirtinin bir araya geldiği bir tablodur.

İçindekiler

• Psikoz nedir ve nasıl ortaya çıkar?
• Hangi belirtiler bu tabloya işaret eder?
• Bu durumun altında yatan nedenler nelerdir?
• Hangi türleri ve biçimleri görülür?
• Ne zaman profesyonel destek almak gerekir?
• Günlük yaşamda nasıl başa çıkılır?
• Sıkça Sorulan Sorular

Özetle, bu yazıda konunun nedenleri, belirtileri ve sağlıklı başa çıkma yolları uzman bakışıyla ele alınıyor.

Psikoz nedir ve nasıl ortaya çıkar?

Psikoz genellikle bir günde ve aniden belirmez. Kişinin düşünceleri, algıları ve duyguları yavaşça değişmeye başlar. Uzmanlar bu ilk aşamaya ön belirti dönemi der. Bu aşamada dikkat dağınıklığı, içe kapanma ve alışılmadık düşünceler görülebilir. Zamanla işaretler netleşir ve kişinin çevresiyle ilişkisi bozulur.

Gerçeklik kaybı yaşandığında beynin bilgiyi işleme biçimi değişir. Kişi gördüğü ya da duyduğu şeyleri gerçek sanır. Bu deneyim çoğu zaman korkutucudur. Kişi ne olup bittiğini anlamakta zorlanır ve çevresine güveni azalır.

Erken uyarı işaretleri her zaman belirgin olmaz. Uyku düzeninin bozulması, arkadaşlardan uzaklaşma, okul ya da iş başarısında düşüş ve olağan dışı şüpheler bu döneme eşlik edebilir. Bu işaretler tek başına gerçeklik kaybı anlamına gelmez. Ancak birkaçı bir arada ve giderek artan biçimde görülüyorsa dikkatle izlenmesi gerekir.

Hangi belirtiler bu tabloya işaret eder?

İşaretler kişiden kişiye değişir. Yine de bazı ortak belirtiler vardır ve bunları erken tanımak destek için önem taşır.

• Var olmayan sesleri duymak ya da olmayan şeyleri görmek
• Gerçek dışı ve sarsılmaz inançlar geliştirmek
• Dağınık, kopuk ve takip edilmesi zor bir konuşma biçimi
• Duygularda belirgin donukluk ya da uygunsuz tepkiler
• Günlük işlevlerde ve öz bakımda gerileme

Uzmanlar belirtileri iki grupta ele alır. Bir yanda var olmayan algılar ve gerçek dışı inançlar gibi eklenen belirtiler bulunur. Diğer yanda ise isteğin azalması, duygusal donukluk ve içe kapanma gibi eksilen belirtiler yer alır. Bu ikisi çoğu zaman bir arada görülür.

Psikoz döneminde kişi çoğu zaman bir sorun yaşadığının farkında olmaz. Buna iç görü kaybı denir. Psikoz belirtileri bazen haftalar içinde, bazen çok daha hızlı gelişir. Bu yüzden yakın çevredeki insanların gözlemi büyük değer taşır.

Bu durumun altında yatan nedenler nelerdir?

Birçok etken bu tabloyu tetikleyebilir. Tek bir sebep aramak çoğu zaman yanıltıcı olur. Genetik yatkınlık, beyin kimyasındaki değişimler ve çevresel baskılar bir arada rol oynar. Bu nedenle psikoz tek bir kalıba sığmaz.

Şizofreni, iki uçlu duygudurum ve ağır depresyon gibi ruhsal durumlar psikoz ile birlikte görülebilir. Bunun yanında yoğun uykusuzluk, ağır stres, bazı maddelerin kullanımı ve kimi bedensel hastalıklar da benzer belirtilere yol açar. Yaşanan travmatik olaylar riski artırabilir. Psikoz her yaşta ortaya çıkabilir, ancak çoğu zaman genç yetişkinlik döneminde daha sık görülür.

Hangi türleri ve biçimleri görülür?

Uzmanlar bu tabloyu ortaya çıkaran nedene göre ayrım yapar. Ruhsal bir duruma bağlı biçimler, madde kaynaklı biçimler ve bedensel bir hastalığa bağlı biçimler en sık karşılaşılanlardır. Doğum sonrası dönemde ortaya çıkan nadir bir biçim de vardır ve hızlı destek ister.

Bazı insanlarda gerçeklik kaybı yaşam boyunca yalnızca bir kez görülür. Bazılarında ise dönem dönem tekrarlar. Psikoz yaşayan kişilerin çoğu, doğru destekle günlük yaşamlarını sürdürebilir. Bu yüzden her deneyim kendi koşulları içinde ele alınır.

Ne zaman profesyonel destek almak gerekir?

Belirtiler kişinin güvenliğini ya da günlük yaşamını etkilemeye başladığında vakit kaybetmeden bir uzmana başvurmak gerekir. Erken dönemde alınan destek sürecin daha iyi ilerlemesine yardımcı olur.

Bir psikiyatri uzmanı önce bedensel bir neden olup olmadığını araştırır. Ardından uygun bir plan oluşturulur. Bu plan çoğu zaman hekimin önerdiği ilaç desteğini ve psikolojik danışmanlığı bir arada içerir. Ailenin sürece katılması iyileşmeyi kolaylaştırır. Psikoz yaşayan biri için sabırlı ve yargılamayan bir ortam çok değerlidir.

Günlük yaşamda nasıl başa çıkılır?

Başa çıkma süreci yalnızca uzman desteğiyle sınırlı değildir. Günlük alışkanlıklar da fark yaratır. Düzenli uyku, dengeli beslenme ve tetikleyici maddelerden uzak durmak belirtilerin şiddetini azaltabilir.

Belirtileri kısa notlarla izlemek de yardımcı olur. Hangi durumların işaretleri artırdığını görmek, kişinin ve ailenin önceden hazırlıklı olmasını sağlar. Basit bir düzen, yani her sabah benzer saatte kalkmak ve gün içinde küçük hedefler koymak, zihni daha dengede tutar. Sosyal bağları korumak ve güvenilen kişilerle iletişimde kalmak da yalnızlık hissini azaltır.

Yakınları için de bazı yaklaşımlar işe yarar. Kişiyle tartışmaya girmek çoğu zaman işe yaramaz. Bunun yerine sakin kalmak ve güven veren bir dil kullanmak daha iyi sonuç verir. Kişinin yaşadığını küçümsememek de güveni korur. Psikoz sürecini anlamak hem kişinin hem de ailenin kaygısını hafifletir. Bu konuda daha fazla bilgi için şizofreni ve sanrı bozukluğu yazılarımıza göz atabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Gerçeklik kaybı yaşayan biri iyileşebilir mi?

Evet. Erken fark edilen ve uygun destek alan birçok kişi belirtilerini geride bırakabilir ya da yönetebilir. İyileşme yolu kişiden kişiye değişir. Bazıları yalnızca tek bir dönem yaşarken bazıları için düzenli takip gerekir. Sabırlı ve destekleyici bir çevre bu yolculuğu belirgin biçimde kolaylaştırır.

Bu belirtiler her zaman kalıcı mıdır?

Hayır. Belirtiler her zaman kalıcı olmaz. Uykusuzluk, ağır stres ya da bazı maddelere bağlı olarak beliren tablolar, tetikleyici ortadan kalktığında gerileyebilir. Ruhsal bir duruma bağlı olanlar ise düzenli takip ile yönetilir. Her deneyim kendi koşulları içinde değerlendirilmelidir.

Yakınıma nasıl yardımcı olabilirim?

Sakin kalmak en önemli adımdır. Onun gördüğü ya da duyduğu şeyleri inkar etmek yerine duygularını ciddiye alın. Güvenli bir ortam sağlayın ve bir uzmana başvurması için nazikçe yönlendirin. Kişiyi yalnız bırakmamak ve yargılamamak güven duygusunu güçlendirir.

Ne zaman acil yardım gerekir?

Kişi kendine ya da başkalarına zarar verme eğilimi gösteriyorsa vakit kaybetmeden acil sağlık hizmetine başvurmak gerekir. Ağır dağınıklık, yoğun korku ve gerçeklikten tümüyle kopma da hızlı değerlendirme isteyen durumlardır. Bu anlarda profesyonel yönlendirme büyük önem taşır.

Bu içerik, Uzman Psikolog Sena Sabanoğlu tarafından bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Yazıda yer alan bilgiler kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz, ihtiyaç duyduğunuzda bir psikoloji uzmanıyla görüşmeniz önerilir.

Kaynaklar

• Cleveland Clinic