Sağlık Kaygısı Nedir? Nedenleri ve Baş Etme Yolları

Sağlık kaygısı nedir? Kişinin ciddi bir hastalığa yakalandığına ya da yakalanacağına dair sürekli ve aşırı bir endişe taşımasıdır. Bedendeki en küçük değişiklik bile büyük bir tehlike işareti gibi yorumlanır. Doktor muayenesi güven verse bile rahatlama kısa sürer ve endişe kısa süre sonra geri döner.

İçindekiler

• Sağlık kaygısı neden ortaya çıkar?
• Belirtileri nelerdir?
• İnternette belirti aramak neden zararlıdır?
• Hastalık kaygısıyla bedensel belirti kaygısı arasındaki fark nedir?
• Günlük hayatı nasıl etkiler?
• Sağlıklı başa çıkmanın yolları nelerdir?
• Sıkça Sorulan Sorular

Özetle, bu yazıda konunun nedenleri, belirtileri ve sağlıklı başa çıkma yolları uzman bakışıyla ele alınıyor.

Sağlık kaygısı neden ortaya çıkar?

Sağlık kaygısı tek bir nedene bağlanamaz. Çoğu zaman birden fazla etken bir araya gelir. Çocuklukta ağır bir hastalığa tanık olmak, ailede benzer endişelerin bulunması ya da geçmişte yaşanan örseleyici bir sağlık deneyimi zemini hazırlar.

Son yıllarda belirsizlik de bu tabloyu büyüttü. Uzun süreli hastalıkların geride nasıl izler bırakacağını kestirememek, pek çok kişide bedeni sürekli kontrol etme alışkanlığını körükledi. Zamanla beyin, en sıradan bedensel duyumu bile bir alarm gibi okumaya başlar.

Kişilik özellikleri de rol oynar. Genel olarak kaygıya yatkın olan, kontrolü elden bırakmakta zorlanan ya da belirsizliğe tahammülü düşük olan kişilerde sağlık kaygısı daha kolay yerleşir. Bu kişiler için bilinmezlik, en çok zorlayan durumların başında gelir.

Belirtileri nelerdir?

Sağlık kaygısı yaşayan kişilerde zihin sürekli bedenle meşguldür. Sık görülen belirtiler şöyle özetlenebilir.

• Kalp atışı, nefes ya da baş ağrısı gibi normal duyumları tehlike sayma.
• Vücudu tekrar tekrar yoklama ve muayene etme.
• Doktordan doktora gezme ya da tam tersine muayeneden kaçınma.
• İnternette sürekli belirti araştırma.
• Güvence alındıktan kısa süre sonra endişenin geri dönmesi.

Bu döngü kişiyi yorar. Sürekli tetikte olma hali zamanla uykuyu, işi ve yakın ilişkileri de etkiler.

Belirtiler kişiden kişiye değişse de ortak bir örüntü vardır. Beden bir tehdit kaynağı gibi görülür ve zihin sürekli olası bir felaketi tarar. Bu tarama hali dinlenmeyi güçleştirir ve kişiyi yavaş yavaş tükenmeye sürükler.

Bir başka sık görülen belirti de sürekli güvence arama isteğidir. Kişi yakınlarına iyi olup olmadığını defalarca sorar ya da aynı muayeneyi tekrar tekrar ister. Alınan her güvence kısa bir rahatlık verir. Fakat bu rahatlık kalıcı olmaz ve kuşku kısa süre içinde geri gelir.

İnternette belirti aramak neden zararlıdır?

İnternette belirti aramak sağlık kaygısını besleyen en güçlü alışkanlıklardan biridir. Tek bir baş ağrısı için arama yapan kişi, olası açıklamalar arasından en korkutucu olanına takılır. Bu davranışa siberkondri de denir.

Arama yaptıkça geçici bir rahatlama gelir ama endişe kısa sürede daha güçlü döner. Bu yönüyle döngü, aşırı düşünme örüntüsüne çok benzer. Zihin bir soruyu çözmeye çalışırken yeni sorular üretir ve aradığı rahatlama bir türlü gelmez.

Aramanın verdiği rahatlama sahtedir. Kişi bir kez daha baktığında geçici olarak yatışır. Ancak bu davranış beyne, endişenin ancak arama yaparak azalacağını öğretir. Böylece her yeni kuşku, yeni bir arama nöbetini başlatır ve döngü kendini besleyerek büyür.

Hastalık kaygısıyla bedensel belirti kaygısı arasındaki fark nedir?

İki tablo birbirine yakındır ama aynı değildir. Hastalık kaygısında kişi belirgin bir bedensel belirti olmadan hasta olmaktan korkar. Bedensel belirti kaygısında ise gerçek bir duyum vardır fakat kişi bu duyuma orantısız bir endişeyle yaklaşır.

Önemli olan belirtinin varlığı değil, endişenin ölçüsüdür. Kişinin gerçek bir rahatsızlığı olsa bile, bu duruma verdiği tepki günlük hayatını felç ediyorsa sağlık kaygısı tablosundan söz edilir. Her iki durum için de yaklaşık altı aylık bir süre ölçüt kabul edilir.

Bu ayrımı bilmek kişiyi rahatlatabilir. Çünkü sorun her zaman bedende gerçek bir hastalık bulunması değildir. Asıl zorlayan, bedene yönelen sürekli ve orantısız endişedir. Bu bakış, kişinin dikkatini belirtiden kendi tepkisine kaydırmasına yardımcı olur.

Günlük hayatı nasıl etkiler?

Sağlık kaygısı zamanla hayatın merkezine yerleşir. Kişi zamanının büyük bölümünü bedenini kontrol etmeye ve olası hastalıkları düşünmeye ayırır. Bu da işe, sosyal bağlara ve dinlenmeye kalan enerjiyi azaltır.

Sürekli endişe hali bedeni de yorar. Kaslar gerilir, uyku bölünür ve yorgunluk artar. Burada bir kısır döngü devreye girer. Bu bedensel yorgunluk yeni belirtiler üretir ve bu belirtiler de kaygıyı yeniden besler. Konu bu yönüyle sürekli endişe hali ile yakından bağlantılıdır.

Sosyal hayatta da etkiler görülür. Kişi hastalanmaktan korktuğu için bazı ortamlardan kaçınabilir ya da sürekli bu konuyu konuşarak çevresini yorabilir. Bu durum hem kişiyi hem de yakınlarını zamanla yıpratır ve ilişkilerde mesafe yaratır. Zamanla keyif veren etkinliklere ayrılan zaman azalır ve hayat giderek daralır.

Sağlıklı başa çıkmanın yolları nelerdir?

Sağlık kaygısı ile baş etmek, önce döngüyü görmekle başlar. Amaç bedeni tamamen görmezden gelmek değil, ona verilen tepkiyi dengelemektir. Aşağıdaki adımlar bu süreçte yol gösterir.

1. Önce gerçek bir sağlık sorunu olup olmadığını bir hekime danışarak netleştirin.
2. İnternette belirti aramayı sınırlayın. Arama isteği geldiğinde birkaç dakika erteleyin.
3. Beden yoklama ve güvence arama davranışlarını azaltın. Bu davranışlar kısa vadede rahatlatsa da uzun vadede endişeyi büyütür.
4. Nefes egzersizi, yürüyüş ya da düzenli hareket gibi bedeni sakinleştiren alışkanlıklar edinin.

Bu adımlar yetmediğinde bir psikoloji uzmanından profesyonel destek almak önemlidir. Doğru yönlendirmeyle kişi, sağlık kaygısının günlük yaşamını yönetmesine izin vermeden dengeyi yeniden kurabilir.

Bu adımlar başta zorlayıcı gelebilir. Çünkü güvence aramayı bırakmak kısa vadede endişeyi artırır. Ancak beyin, korkulan felaketin gerçekleşmediğini gördükçe zamanla sakinleşmeyi öğrenir. Önemli olan bu süreçte sabırlı olmak ve küçük adımlarla ilerlemektir.

Sıkça Sorulan Sorular

Bu kaygı ile gerçek hastalık nasıl ayrılır?

Ayrımı tek başına yapmak zordur. Bu yüzden önce bir hekime başvurmak gerekir. Hekim gerçek bir sağlık sorunu olmadığını söylediğinde, sürüp giden yoğun endişe daha çok kaygıyla ilgilidir. Belirsizlik devam ediyorsa bir uzmandan destek almak doğru olur.

Bu durum geçer mi?

Evet, yönetilebilir bir durumdur. Kişi tetikleyicilerini tanıdıkça ve güvence arama gibi alışkanlıkları azalttıkça endişe yumuşar. Bir gecede olmasa da düzenli çabayla döngü zayıflar ve kişi bedeniyle daha sakin bir ilişki kurar.

İnternette belirti aramak tamamen yasak mı?

Tamamen yasak değildir ama sınır koymak gerekir. Kontrolsüz arama neredeyse her zaman endişeyi artırır. Bilgi almak istiyorsanız güvenilir kaynaklara bakın ve arama süresini kısa tutun. En doğrusu sorularınızı bir hekimle paylaşmaktır.

Yakınıma nasıl destek olabilirim?

Sürekli güvence vermek uzun vadede işe yaramaz. Bunun yerine onu yargılamadan dinleyin ve endişesini küçümsemeyin. Güvence arama isteğini nazikçe fark ettirmek ve gerekirse bir uzmana başvurmayı önermek daha kalıcı bir destektir.

Bu içerik, Uzman Psikolog Sena Sabanoğlu tarafından bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Yazıda yer alan bilgiler kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz, ihtiyaç duyduğunuzda bir psikoloji uzmanıyla görüşmeniz önerilir.

Kaynaklar

• Cleveland Clinic