Schadenfreude Nedir? Nedenleri ve Psikolojisi

Schadenfreude nedir? Schadenfreude, başka birinin uğradığı talihsizlik ya da başarısızlık karşısında duyulan gizli bir keyif ya da memnuniyet duygusudur. Almanca kökenli bu kelime zarar anlamına gelen Schaden ile sevinç anlamına gelen Freude sözcüklerinin birleşimidir. Kısacası başkasının kötü gününe için için sevinmektir.

İçindekiler

• Schadenfreude tam olarak neyi anlatır?
• İnsanlar neden başkasının talihsizliğine sevinir?
• Bu duygu ne zaman ortaya çıkar?
• Bu duyguyu hissetmek normal mi?
• Kıskançlıktan farkı nedir?
• Bu duyguyla nasıl başa çıkılır?
• Sıkça Sorulan Sorular

Özetle, bu yazıda konunun nedenleri, belirtileri ve sağlıklı başa çıkma yolları uzman bakışıyla ele alınıyor.

Schadenfreude tam olarak neyi anlatır?

Bu duygu, rakibimiz kaybettiğinde ya da bizi kıran biri zora düştüğünde içimizde beliren o kısa memnuniyet anıdır. Çoğu zaman kimseye söylenmez çünkü utanç verici gelir. Oysa neredeyse herkes zaman zaman bunu yaşar. Küçük bir gülümseme ya da içten gelen bir rahatlama biçiminde ortaya çıkabilir. Kişi bunu fark ettiğinde çoğu kez kendini biraz suçlu hisseder.

Önemli olan bu duygunun aktif bir kötülük olmamasıdır. Kişi karşısındakine zarar vermez, yalnızca kendiliğinden gelişen bir talihsizliğe tepki verir. Bu yüzden Schadenfreude ahlaki bir suç değil, insan doğasının sıradan bir parçası olarak görülür. Duyguyu tanımak, onu yönetmenin ilk adımıdır. Schadenfreude yaşayan biri, çoğu zaman bunu ifade etmez ve içinde tutar. Bu sessiz doğası, duygunun ne kadar yaygın olduğunu görmemizi zorlaştırır.

İnsanlar neden başkasının talihsizliğine sevinir?

Bunun altında birkaç neden yatar. En yaygın olanı karşılaştırmadır. Kendimizi sürekli başkalarıyla kıyaslarız ve bir başkası düştüğünde kendi konumumuz görece yükselmiş gibi hisseder. Bu da geçici bir rahatlama yaratır.

İkinci neden adalet duygusudur. Bize haksızlık yaptığını düşündüğümüz biri zorluk yaşadığında, olanı hak edilmiş bir sonuç olarak yorumlarız. Üçüncü neden ise rekabettir. Bir rakibin kaybı, doğrudan bizim kazancımız gibi algılanır. Bu duyguların hepsi hızlı ve istemsiz biçimde gelişir. Beynimiz bu anları çoğu zaman biz farkına bile varmadan işler. Schadenfreude işte bu otomatik değerlendirmenin bir sonucudur. Düşük öz saygı da bu tepkiyi güçlendirir. Kendini yetersiz hisseden biri, başkasının hatasında geçici bir teselli bulabilir. Bu yüzden bu duygu çoğu zaman kişinin kendi güvensizliğiyle yakından bağlantılıdır.

Bu duygu ne zaman ortaya çıkar?

Belirli durumlar bu tepkiyi güçlendirir. Aşağıdaki koşullar bu duygunun daha sık görüldüğü anlardır.

• Kendini beğenmiş biri umulmadık bir başarısızlık yaşadığında
• Uzun süredir rekabet ettiğimiz bir kişi kaybettiğinde
• Bize haksızlık yaptığını düşündüğümüz biri zora düştüğünde
• Kendi öz saygımız düşükken bir başkasının hatası göze çarptığında
• Kıskandığımız birinin başarısı beklenmedik biçimde gölgelendiğinde

Bu anların ortak noktası, olayın bizde bir denge ya da üstünlük hissi uyandırmasıdır. Duygunun şiddeti kişiye ve ilişkiye göre değişir. Yakın biri söz konusuysa çoğu zaman bu his hiç belirmez, hatta yerini üzüntüye bırakır. Sevdiğimiz insanların iyiliğini istediğimiz için Schadenfreude daha çok uzak ya da rakip gördüğümüz kişilere yönelir. Aradaki duygusal mesafe arttıkça bu tepkinin belirme olasılığı da yükselir.

Bu duyguyu hissetmek normal mi?

Evet. Bu tepki insan ruhunun doğal bir parçasıdır ve küçük çocuklarda bile gözlemlenmiştir. Ara sıra böyle bir memnuniyet duymak kişinin kötü biri olduğu anlamına gelmez. Duygular kendiliğinden gelir, asıl önemli olan onlara nasıl yanıt verdiğimizdir.

Sorun, bu duygunun sürekli hâle gelmesi ve başkasının başarısızlığını dilemeye dönüşmesidir. O noktada Schadenfreude, kişinin kendi ilişkilerine ve ruh hâline zarar vermeye başlar. Kendi değerini başkalarının düşüşüyle ölçmek uzun vadede yıpratıcıdır. İnsan başkalarının kötü anlarını beklemeye başladığında, kendi hayatına ayıracağı enerjiyi de tüketir. Bu his bazen kıskançlık duygusuyla iç içe geçer ve ayırt edilmesi zorlaşır.

Kıskançlıktan farkı nedir?

İki duygu sık karıştırılır ama aynı değildir. Kıskançlık, başkasının sahip olduğu şeyi istemek ve o kişinin iyi durumundan rahatsız olmaktır. Schadenfreude ise tam tersine, o kişinin kötü durumundan hoşnut olmaktır.

Yani biri arzuya, diğeri memnuniyete dayanır. Çoğu zaman ikisi birlikte çalışır. Uzun süre kıskandığımız biri talihsizlik yaşadığında duyduğumuz sevinç, bu iki duygunun kesiştiği noktadır. Duyguları ayırt edebilmek için önce onları doğru isimlendirmek gerekir. Bu konuda duygu çarkı yararlı bir araçtır. Adını koyduğumuz duygu, üzerinde düşünülebilir bir hâle gelir. Kıskançlık genellikle daha uzun süreli ve içe dönük bir duyguyken, Schadenfreude ani ve olaya bağlı bir tepkidir. Biri sürekli beslenirken diğeri olay bitince çoğu zaman söner.

Bu duyguyla nasıl başa çıkılır?

Amaç bu duyguyu yok etmek değil, onu fark edip yönetmektir. Schadenfreude bastırıldığında kaybolmaz, yalnızca gizlenir ve daha sonra beklenmedik anlarda geri döner. Bu yüzden onu inkâr etmek yerine tanımak daha sağlıklıdır. İşe yarayan birkaç yaklaşım şöyle sıralanabilir.

1. Duyguyu bastırmadan fark edin ve kendinize dürüstçe adını koyun.
2. Bu tepkinin altında yatan kıyas ya da kırgınlığı sorgulayın.
3. Kendi değerinizi başkalarının düşüşüne göre değil, kendi gelişiminize göre ölçün.
4. Karşınızdakine empatiyle bakmayı deneyin ve durumu onun yerinden düşünün.
5. Zamanınızı kıyas yerine kendi hedeflerinize ayırın.

Bu duygu sık tekrarlıyor ve ilişkilerinizi olumsuz etkiliyorsa bir psikoloji uzmanından profesyonel destek almak faydalı olabilir. Kendi öz saygınızı güçlendirmek, başkalarının talihsizliğine olan ihtiyacı da azaltır. Sağlam bir öz değer duygusu, başkalarının düşüşünü izlemeye olan gereksinimi zamanla ortadan kaldırır.

Sıkça Sorulan Sorular

Bu duyguyu hissetmek kötü bir insan olduğumu mu gösterir?

Hayır. Bu duygu neredeyse herkeste zaman zaman ortaya çıkan doğal bir tepkidir. Onu hissetmek değil, sürekli beslemek ve başkasının kötülüğünü dilemek sorunludur. Ara sıra gelen bu memnuniyet anını fark edip geçmesine izin vermek sağlıklı bir tutumdur. Kendinizi bunun için yargılamanıza gerek yoktur.

Neden en çok rakiplerimize karşı hissederiz?

Çünkü rakiplerin kaybı bizim görece kazancımız gibi algılanır. Rekabet ortamında kendi konumumuzu korumak isteriz. Bir rakip zora düştüğünde beynimiz bunu bir avantaj olarak yorumlar. Bu yüzden tepki spor, iş ve okul gibi rekabetin yüksek olduğu alanlarda daha belirgindir. Rekabet ne kadar kişiselse duygu da o kadar güçlü hissedilir.

Sosyal medya bu duyguyu artırır mı?

Evet, artırabilir. Sürekli başkalarının hayatını izlemek kıyaslamayı besler ve birinin başarısızlığı daha görünür hâle gelir. Kıyas arttıkça bu duygunun tetiklenme olasılığı da yükselir. Özellikle tanınmış kişilerin hataları geniş kitleler önünde paylaşıldığında bu tepki toplu biçimde ortaya çıkabilir. Ekran süresini dengelemek ve kıyası azaltmak bu etkiyi hafifletmeye yardımcı olur.

Bu duygunun tersi var mıdır?

Evet. Başkasının mutluluğundan içten sevinç duymaya farklı kültürlerde ayrı adlar verilir. Bu olumlu duyguyu güçlendirmek, ilişkileri derinleştirir ve kişinin kendi ruh hâlini iyileştirir. Başkalarının başarısını kutlamak, zamanla daha huzurlu bir bakış açısı kazandırır. Bu tutumu geliştirmek, çevrenizle kurduğunuz bağı da güçlendirir ve size daha çok destek olarak geri döner.

Kaynaklar

• APA