Sosyal Karşılaştırma Nedir? Nedenleri ve Baş Etme Yolları

Sosyal karşılaştırma nedir? Kendimizi başkalarıyla kıyaslayarak yetenek, görünüm, başarı ya da mutluluk gibi konularda kendimize dair bir yargıya varma eğilimidir. Bu eğilim doğuştan gelir ve çoğu zaman fark etmeden işler. Nerede durduğumuzu anlamak için sürekli çevremizdeki insanlara bakarız.

İçindekiler

• Sosyal karşılaştırma neden ortaya çıkar?
• Yukarı ve aşağı yönlü kıyaslama arasındaki fark nedir?
• Kendini başkalarıyla ölçmek öz saygıyı nasıl etkiler?
• Sosyal medya kıyaslamayı neden bu kadar körükler?
• Sağlıksız kıyaslamanın belirtileri nelerdir?
• Kıyaslamanın olumlu bir yüzü var mıdır?
• Sağlıklı biçimde nasıl baş edilir?
• Sıkça Sorulan Sorular

Özetle, bu yazıda konunun nedenleri, belirtileri ve sağlıklı başa çıkma yolları uzman bakışıyla ele alınıyor.

Sosyal karşılaştırma neden ortaya çıkar?

Sosyal karşılaştırma, kendi değerimizi ölçecek nesnel bir ölçüt bulamadığımızda devreye girer. Sınavdan kaç aldığımızı bilebiliriz ama iyi bir arkadaş ya da başarılı bir çalışan olup olmadığımızı tek başına ölçemeyiz. İşte bu belirsizlikte başkalarını referans alırız. Zihin, bir ölçek arar ve en kolay bulduğu ölçek çevremizdeki insanlardır.

Psikolog Leon Festinger, 1954 yılında ortaya koyduğu kuramda insanların hem yeteneklerini hem de görüşlerini değerlendirmek için çevrelerindeki kişileri kullandığını anlattı. Yani sosyal karşılaştırma yapmak bir zayıflık değil, zihnin kendini konumlandırma biçimidir. Sorun, bu ölçmenin ne zaman ve kiminle yapıldığında başlar. Çoğu kişi bunu farkında bile olmadan günde defalarca tekrarlar.

Kendini başkalarıyla ölçmenin bir de kökeni vardır. İnsan sosyal bir canlıdır ve gruba ait olmak hayatta kalmanın parçasıydı. Bu yüzden nerede durduğumuzu bilmek eski bir ihtiyaçtır. Bugün aynı içgüdü, çok daha geniş ve gerçekçi olmayan bir kalabalıkta çalıştığında bizi yorar.

Yukarı ve aşağı yönlü kıyaslama arasındaki fark nedir?

Kendini başkalarıyla ölçme iki yönde işler. Yukarı yönlü kıyaslamada kendimizden daha iyi durumda gördüğümüz kişilere bakarız. Bu bazen ilham verir, bazen de yetersizlik hissini büyütür. Aşağı yönlü kıyaslamada ise kendimizden daha zor koşullardaki insanlara bakar, geçici bir rahatlama yaşarız.

• Yukarı yönlü kıyaslama, hedef koymayı kolaylaştırabilir ama sık tekrarlandığında kıskançlığı besler.
• Aşağı yönlü kıyaslama kısa vadede moral verir ama gelişimi tetiklemez.
• Hangi yönde olursa olsun, ölçüt hep başkası olduğunda kendi ölçeğimizi kaybederiz.

Sağlıklı olan, sosyal karşılaştırma yapıldığında bunu bir bilgi kaynağı olarak görüp ardından kendi yoluna dönebilmektir. Bir başkasının başarısı, ulaşılabilir bir hedefin var olduğunu gösterir. Aynı başarı, kendi değerimizi silmek için kullanıldığında ise zarar verir. Fark, bakışın nereye çevrildiğindedir.

Kendini başkalarıyla ölçmek öz saygıyı nasıl etkiler?

Sosyal karşılaştırma, öz saygının en sessiz düşmanlarından biri olabilir. Sürekli başkalarının başarılarıyla kendi eksiklerimizi yan yana koyduğumuzda, kendimize dair değer duygusu dışarıdan gelen bir puana dönüşür. Bugün iyi hissederiz, yarın birinin daha iyisini görünce çökeriz.

Bu döngü zamanla kalıcı bir yetersizlik duygusu bırakır. Kendi ilerlememizi görmek yerine hep başkalarının varış noktasına odaklanırız. Oysa herkesin başlangıç noktası ve koşulları farklıdır. Birinin bulunduğu yeri, onun yıllar süren yolunu görmeden kendi anımızla kıyaslamak baştan haksız bir denklemdir. Öz saygıyı korumak isteyen biri için ilk adım, değerini başkalarının aynasında değil kendi ölçeğinde aramaktır. Bu konuda öz saygı üzerine yazdığımız içerik yol gösterici olabilir.

Sosyal medya kıyaslamayı neden bu kadar körükler?

Ekranlarda gördüğümüz hayatlar özenle seçilmiş anlardan oluşur. Kimse başarısızlığını, yorgun gününü ya da sıradan öğle yemeğini paylaşmaz. Biz ise kendi ham ve dağınık gerçeğimizi, başkalarının parlatılmış vitrinleriyle kıyaslarız. Bu adil olmayan bir ölçüdür.

Sosyal medya, günde onlarca kez sosyal karşılaştırma fırsatı sunar. Eskiden yalnızca mahallemizdeki birkaç kişiyle kendimizi ölçerken, şimdi tüm dünyayla yarışır hale geldik. Bu sonsuz akış, hiç ulaşamayacağımız bir çıtayı normal gibi gösterir. Sosyal medya ve öz saygı ilişkisini anlamak bu yükü hafifletebilir.

Sağlıksız kıyaslamanın belirtileri nelerdir?

Kendini ölçme eğilimi çizgiyi aştığında bazı işaretler belirir. Başkalarının paylaşımlarından sonra keyfin bozulması, sık sık kendini yetersiz hissetme, başarılara sevinememe ve sürekli bir yarış duygusu bunların başında gelir. Bu işaretleri erken tanımak, döngüyü kırmanın en pratik yoludur.

1. Birinin iyi haberi seni mutlu etmek yerine küçültüyorsa.
2. Kendi başarını yalnızca başkasından üstün olduğunda değerli buluyorsan.
3. Telefonu bıraktığında rahatlama değil huzursuzluk hissediyorsan.

Bu belirtiler sık tekrarlıyorsa, sosyal karşılaştırma alışkanlığı ruh halini yönetir hale gelmiş olabilir. Bu noktada kıskançlık duygusunu tanımak da önem kazanır.

Kıyaslamanın olumlu bir yüzü var mıdır?

Her kıyaslama moral bozmaz. Doğru kullanıldığında bu eğilim güçlü bir öğrenme aracıdır. Kendinden bir adım önde olan birinin yöntemini gözlemlemek, ulaşılabilir bir yol haritası çizer. Buna ilham veren karşılaştırma denir ve motivasyonu besler.

Anahtar, ölçtüğün kişiden bir şey öğrenip öğrenemediğindir. Eğer bakış seni harekete geçiriyorsa faydalıdır. Eğer yalnızca küçültüyorsa zararlıdır. Aynı manzara, farklı gözle bakıldığında bambaşka sonuç verir. Amaç, sosyal karşılaştırmayı bir rakip listesi değil, bir öğrenme penceresi olarak görebilmektir.

Sağlıklı biçimde nasıl baş edilir?

Sosyal karşılaştırma tamamen ortadan kalkmaz çünkü insan doğasının bir parçasıdır. Amaç onu yok etmek değil, ona kapılmadan yönetmektir. İşte işe yarayan birkaç yaklaşım.

• Kendini bugünkü halinle dünkü halinle kıyasla, başkasıyla değil.
• Sosyal medyada seni kötü hissettiren hesapları sessize al.
• Gördüğün hayatların yalnızca vitrin olduğunu kendine hatırlat.
• Minnettarlık tut, sahip olduklarını görünür kıl.

Bu küçük adımlar, kendini başkalarıyla ölçme baskısını gevşetir ve dikkatini kendi yoluna geri çeker. Değişim bir gecede olmaz, ama her fark ettiğin an eski döngüyü biraz daha zayıflatır. Zamanla kendi ölçeğin, dışarıdan gelen puanların önüne geçer. Sosyal karşılaştırma ile baş etmek zorlaştığında ve ruh halini sürekli belirlemeye başladığında bir psikoloji uzmanından destek almak da güçlü ve sağlıklı bir seçenektir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kendini başkalarıyla kıyaslamak her zaman kötü müdür?

Hayır. Doğru kullanıldığında öğretici olabilir. Kendinden bir adım öndeki birine bakıp yöntemini öğrenmek gelişimi hızlandırır. Sorun, kıyaslama sürekli hale gelip kendi değerini başkasının başarısına bağladığında başlar. Ölçülü ve bilinçli yapıldığında zararsız, hatta yol göstericidir.

Neden en çok sosyal medyada kıyaslama yaparız?

Çünkü sosyal medya sürekli ve seçilmiş görüntüler sunar. İnsanlar en iyi anlarını paylaşır, sıradan ya da zor anlarını gizler. Biz de kendi tüm gerçeğimizi onların parlak vitrinleriyle kıyaslarız. Bu eşitsiz karşılaştırma, yetersizlik hissini kısa sürede büyütür.

Kıyaslama alışkanlığı öz güveni kalıcı olarak zedeler mi?

Sürekli ve kontrolsüz olduğunda zedeleyebilir. Değer duygusu tamamen dışarıya bağlandığında öz güven kırılgan hale gelir. Ancak bu döngü fark edilip yönetilebilir. Odağı kendi ilerlemene çevirmek ve gerçekçi ölçütler kullanmak öz güveni yeniden sağlamlaştırır.

Kıyaslamayı azaltmak için ilk adım ne olmalı?

İlk adım fark etmektir. Hangi an, kimle ve nerede kıyaslandığını gözlemle. Çoğu kişi bunun büyük bölümünün ekran başında olduğunu görür. Ardından seni kötü hissettiren içerikleri sınırlamak ve dikkatini kendi hedeflerine yöneltmek somut bir başlangıç sağlar.

Bu içerik, Uzman Psikolog Sena Sabanoğlu tarafından bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Yazıda yer alan bilgiler kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz, ihtiyaç duyduğunuzda bir psikoloji uzmanıyla görüşmeniz önerilir.

Kaynaklar

• American Psychological Association