Stimming (Kendini Uyarıcı Davranış) Nedir? Türleri ve Yönetimi

Stimming nedir? Kişinin kendini rahatlatmak ya da duygularını düzenlemek için tekrarladığı hareket ve seslere verilen isimdir. El sallamak, parmak şıklatmak, mırıldanmak veya bir nesneye tekrar tekrar dokunmak bunlara örnektir. Çoğu zaman farkında olmadan yapılır ve kaygı, heyecan ya da aşırı uyarılma anlarında ortaya çıkar. İngilizce bir sözcük olan bu kavram, son yıllarda nöroçeşitlilik farkındalığının artmasıyla Türkçe konuşan kişiler arasında da sık aranır hale gelmiştir.

İçindekiler

• Stimming neden yapılır?
• Hangi türleri vardır?
• Herkeste görülür mü?
• Ne zaman dikkat edilmeli?
• Sağlıklı yönetimin yolları nelerdir?
• Sıkça Sorulan Sorular

Özetle, bu yazıda konunun nedenleri, belirtileri ve sağlıklı başa çıkma yolları uzman bakışıyla ele alınıyor.

Stimming neden yapılır?

İnsanlar stimming davranışını çoğunlukla duygularını düzenlemek için kullanır. Bu hareketler stresi, kaygıyı ya da duyusal yoğunluğu azaltan doğal bir başa çıkma yolu işlevi görür. Beklenen bir sınavdan önce ayak sallamak ya da heyecanlıyken elleri ovuşturmak buna örnektir. Yani bu davranış çoğu insanda zaman zaman görülür.

Kendini uyarıcı davranışlar özellikle otizm spektrumu ve dikkat eksikliği ile ilişkilendirilse de yalnızca bu durumlara özgü değildir. Nörotipik yani herhangi bir gelişimsel farklılığı olmayan kişiler de yoğun duygular karşısında stimming yapar. Son araştırmalar bu davranışın sakinleşmeye ve kendini ifade etmeye yardımcı olduğunu gösterir.

Bu hareketler bedene bir tür geri bildirim verir. Tekrarlayan ritim, karmaşık ve bunaltıcı bir anı öngörülebilir kılar. Böylece kişi kaygı yükseldiğinde ya da çevresinden gelen uyaranlar arttığında kendini yeniden dengede hisseder. Yani bu davranış bir tuhaflık değil, sinir sisteminin sakinleşme yoludur.

Bazen aynı davranış olumlu duyguları da dışa vurur. Sevindiğinde zıplayan bir çocuk ya da bir işi bitirdiğinde ellerini ovuşturan bir yetişkin, aslında içindeki coşkuyu bedeniyle ifade eder. Bu yönüyle kendini uyarıcı davranışlar yalnızca zorlanma anlarına özgü değildir. Kişinin o an ne hissettiğini anlamak için davranışın hangi durumda ortaya çıktığına bakmak gerekir. Aynı hareket bir gün rahatlama, başka bir gün mutluluk anlamına gelebilir.

Hangi türleri vardır?

Kendini uyarıcı davranışlar farklı duyulara göre gruplanır. Cleveland Clinic bu davranışları altı ana başlıkta toplar.

• İşitsel türde mırıldanmak, ıslık çalmak ve sesleri tekrarlamak
• Dokunsal türde saç burmak, deriyi ovuşturmak ve parmakla tıklamak
• Görsel türde nesneleri sıraya dizmek ve hareketli şeylere bakmak
• Denge ile ilgili türde sallanmak, dönmek ve elleri çırpmak
• Tat ve koku ile ilgili türde bir nesneyi çiğnemek ya da koklamak

Bu türlerin çoğu zararsızdır ve kişinin kendini daha iyi hissetmesini sağlar. Herkesin stimming biçimi farklıdır. Kimi zaman tek bir davranış öne çıkarken kimi zaman birkaçı bir arada görülür.

Türlerin hangisinin ne zaman ortaya çıktığı da kişiye göre değişir. Bir kişi yalnızca yorgunken sallanırken bir başkası mutluyken el çırpar. Bu çeşitlilik, davranışın altında hangi duygunun olduğunu anlamayı önemli kılar. Çünkü aynı hareket farklı anlarda farklı bir ihtiyaca işaret edebilir.

Herkeste görülür mü?

Evet, stimming yalnızca belirli gruplara özgü değildir. Çoğu insan sıkıldığında kalem çevirir, gergince ayağını sallar ya da düşünürken saçıyla oynar. Bunlar da birer kendini uyarıcı davranıştır. Aradaki fark sıklık ve yoğunlukta ortaya çıkar.

Otizmli ya da dikkat eksikliği olan kişilerde bu davranışlar daha belirgin ve daha sık olabilir. Nöroçeşitlilik bakışı bu farklılıkları bir eksiklik değil, doğal bir çeşitlilik olarak görür. Onlar için stimming, duyusal aşırı yüklenme anlarında bir denge kurma yolu olur.

Bu nedenle bir kişinin sık sallanması ya da el çırpması tek başına bir sorun işareti sayılmaz. Önemli olan davranışın kişiye ne kadar iyi geldiği ve günlük hayatını nasıl etkilediğidir. Farklı olanı yargılamak yerine anlamak, hem kişinin hem çevresinin daha rahat etmesini sağlar.

Ne zaman dikkat edilmeli?

Kendini uyarıcı davranışların büyük bölümü zararsızdır ve düzeltilmesi değil saygı gösterilmesi gerekir. Yine de bazı durumlar dikkat ister. Davranış kişinin işine ya da okuluna odaklanmasını engelliyorsa gözden geçirilmelidir.

Bir diğer önemli nokta güvenliktir. Baş vurma, deri yolma ya da ısırma gibi bedene zarar veren stimming biçimleri profesyonel destek gerektirir. Bu tür davranışlar kişinin zarar görmesine yol açabildiği için görmezden gelinmemelidir.

Ayrıca davranışın aniden artması ya da yeni bir biçim alması da not edilmelidir. Böyle bir değişim çoğu zaman altta yatan bir stresin ya da çevresel bir zorlanmanın işaretidir. Davranışı bastırmaya çalışmak yerine bu ihtiyacı fark etmek daha sağlıklı bir yol açar.

Sağlıklı yönetimin yolları nelerdir?

Amaç stimming davranışını tümüyle durdurmak değil, zarar veren biçimleri daha güvenli seçeneklerle değiştirmektir. Örneğin parmak ısırma yerine çiğnenebilir bir kolye kullanmak benzer rahatlamayı sağlar. Böylece kişi hem kendini düzenler hem de zarardan korunur.

Belirli molalar tanımlamak da işe yarar. Gün içinde stimming için ayrılmış küçük zaman aralıkları davranışın günlük düzeni bozmasını azaltır. Zararlı bir davranışı fark etmeye yardımcı olan basit ipuçları da kişinin kendi tepkilerini tanımasını kolaylaştırır. Bu süreçte anlayışlı bir yaklaşım her zaman baskıcı bir tutumdan daha etkili olur.

Çevrenin tutumu da bu yönetimin bir parçasıdır. Bir çocuğun ya da yetişkinin davranışını utandırmadan karşılamak, kişinin kendini güvende hissetmesini sağlar. Gerektiğinde bir gelişim uzmanı ya da alanında yetkin bir profesyonel yol gösterebilir. Böyle bir destek, davranışı yok etmeyi değil kişinin hayatını kolaylaştırmayı amaçlar. Sabırlı ve yargısız bir ortam, kişinin kendini ifade etme biçimini korumasına ve aynı zamanda güvende kalmasına yardımcı olur.

Sıkça Sorulan Sorular

Kendini uyarıcı davranış her zaman otizm belirtisi midir?

Hayır. Bu davranış çoğu insanda zaman zaman görülür ve tek başına bir tanı anlamına gelmez. Kalem çevirmek ya da ayak sallamak da bu kapsamdadır. Otizmde daha sık ve belirgin olabilir ama varlığı tek başına bir sonuca götürmez.

Bu davranışı durdurmaya çalışmalı mıyım?

Zarar vermeyen biçimleri durdurmaya çalışmak çoğu zaman gereksizdir ve kişiyi daha gergin yapar. Bu davranışlar kendini düzenlemeye yardımcı olduğu için baskılamak yarar getirmez. Yalnızca bedene zarar veren ya da günlük hayatı ciddi biçimde aksatan durumlarda destek almak gerekir.

Çocuğumun bu davranışları için ne yapmalıyım?

Öncelikle davranışın çocuğa zarar verip vermediğine bakın. Zararsızsa anlayışla karşılamak en sağlıklısıdır. Güvenlik riski ya da bedensel zarar söz konusuysa bir uzmana danışmak yerinde olur. Anlayışlı bir tutum çocuğun kendini güvende hissetmesini sağlar.

Yetişkinlerde de görülür mü?

Evet. Kendini uyarıcı davranışlar her yaşta görülebilir. Pek çok yetişkin stres ya da yoğun duygu anlarında farkında olmadan stimming davranışı sergiler. Bu son derece olağan bir durumdur ve çoğu zaman herhangi bir müdahale gerektirmez.

Bu içerik, Uzman Psikolog Sena Sabanoğlu tarafından bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Yazıda yer alan bilgiler kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz, ihtiyaç duyduğunuzda bir psikoloji uzmanıyla görüşmeniz önerilir.

Kaynaklar

• Cleveland Clinic