Uyurgezerlik (Somnambulizm) Nedir? Nedenleri ve Belirtileri

Uyurgezerlik nedir? Kişinin derin uyku sırasında yürümek ya da bazı karmaşık davranışlar sergilemek gibi hareketleri uyanmadan gerçekleştirmesine uyurgezerlik denir. Tıpta somnambulizm olarak da bilinen bu durum, bir parasomni yani uyku sırasında ortaya çıkan istem dışı bir davranıştır. Kişi genellikle olan biteni hiç hatırlamaz.

İçindekiler

• Uyurgezerlik nedir ve ne zaman görülür?
• Belirtileri nelerdir?
• Nedenleri ve tetikleyicileri nelerdir?
• Kimlerde daha sık görülür?
• Bu durumu yaşayan birine nasıl davranılmalı?
• Nasıl önlenir ve ne zaman destek alınmalı?
• Sıkça Sorulan Sorular

Özetle, bu yazıda konunun nedenleri, belirtileri ve sağlıklı başa çıkma yolları uzman bakışıyla ele alınıyor.

Uyurgezerlik nedir ve ne zaman görülür?

Uyurgezerlik, gecenin ilk yarısında, en derin uyku evresi olan REM dışı üçüncü evrede ortaya çıkar. Bu evrede beyin dinlenme halindeyken bedenin bir bölümü harekete geçer. Kişi ayağa kalkabilir, odada dolaşabilir ve dışarıdan bakıldığında uyanıkmış gibi görünebilir. Oysa bilinci hâlâ uyku halindedir.

Epizotlar birkaç saniyeden birkaç dakikaya kadar sürebilir. Çoğu zaman kişi kendi kendine yatağına geri döner ve sabah bu olayı hatırlamaz. Bu yüzden uyurgezerlik çoğunlukla aile üyeleri tarafından fark edilir.

Bir epizot sırasında kişinin gözleri açık olabilir ama bakışları boş ve dalgındır. Ona seslendiğinizde ya hiç yanıt vermez ya da anlamsız birkaç kelime söyler. Bu tablo dışarıdan ürkütücü görünse de kişi aslında derin bir uykudadır. Epizot bittiğinde çoğu zaman sakince yatağına döner ve uykusuna kaldığı yerden devam eder.

Belirtileri nelerdir?

Uyurgezerlik belirtileri basit hareketlerden karmaşık davranışlara kadar geniş bir yelpazede görülebilir. En sık rastlanan işaretler şunlardır.

• Açık ama boş ve donuk bir bakış.
• Yataktan kalkıp odada ya da ev içinde dolaşma.
• Giyinme, eşyaları yerinden oynatma gibi rutin hareketler.
• Sorulara anlamsız yanıtlar verme ya da hiç yanıt vermeme.
• Olayı sabah hiç hatırlamama.

Bazı durumlarda kişi uygunsuz yerlere yönelebilir ya da huzursuz hareketler yapabilir. Belirtilerin şiddeti kişiden kişiye değişir. Kimi kişide epizot yalnızca yatağın kenarında oturmakla sınırlı kalırken, kimi kişide ev içinde uzun bir dolaşmaya dönüşebilir. Aynı kişide bile epizotlar her gece farklı biçimde ortaya çıkabilir. Bu değişkenlik, durumu izlerken not tutmayı faydalı kılar.

Nedenleri ve tetikleyicileri nelerdir?

Bu durumun tek bir nedeni yoktur. Genetik yatkınlık önemli bir etkendir. Anne ve babası uyurgezer olan çocuklarda görülme olasılığı belirgin biçimde artar. Bunun yanında pek çok günlük etken de epizotları tetikleyebilir.

• Uyku yoksunluğu ve düzensiz uyku saatleri.
• Yoğun stres ve kaygı.
• Ateşli hastalıklar, özellikle çocuklarda.
• Bazı ilaçlar ve akşam saatlerinde alınan alkol.
• Uyku apnesi ve huzursuz bacak sendromu gibi uyku sorunları.

Bu tetikleyiciler bir araya geldiğinde uyurgezerlik epizotlarının sıklığı artabilir. Altta yatan bir uyku sorunu varsa onun fark edilmesi durumu hafifletir. Örneğin yeterince uyumayan ve yoğun bir dönemden geçen bir kişide epizotlar daha sık görülebilir. Bu nedenle nedenleri anlamak, doğru önlemleri almanın da ilk basamağıdır.

Kimlerde daha sık görülür?

Uyurgezerlik en çok çocuklarda görülür. Araştırmalar çocukların yaklaşık yüzde beşinin, yetişkinlerin ise çok daha azının bu durumu yaşadığını gösterir. Çocuklardaki epizotlar genellikle büyüdükçe kendiliğinden azalır ve kaybolur.

Yine de bazı kişilerde durum ergenlik ve yetişkinlik döneminde de sürebilir ya da ilk kez ileri yaşta başlayabilir. Yetişkinlerde ortaya çıkan bu durum çoğu zaman stres, uyku düzensizliği ya da başka bir uyku sorunuyla ilişkilidir. Çocuklarda ise çoğu zaman geçici bir gelişim dönemi olarak görülür ve ailenin sabırlı ve sakin bir tutum takınması yeterli olur. Aşırı kaygılanmak çoğu durumda gereksizdir.

Bu durumu yaşayan birine nasıl davranılmalı?

Uyurgezerlik yaşayan birini ani ve sert biçimde uyandırmak doğru değildir. Ani uyanma kişide şaşkınlık ve korkuya yol açabilir. Bunun yerine sakin ve yumuşak bir sesle ona eşlik ederek nazikçe yatağına yönlendirmek en güvenli yoldur.

Güvenlik önlemleri de önemlidir. Kapı ve pencerelerin kilitli tutulması, yerdeki takılma riski taşıyan eşyaların kaldırılması ve keskin nesnelerin uzağa konması olası yaralanmaları önler. Hareket sensörlü gece lambaları da yardımcı olabilir. Merdiven başlarına konan basit bir güvenlik kapısı, özellikle çocuklu evlerde önemli bir koruma sağlar. Amaç kişiyi kısıtlamak değil, çevreyi olabildiğince güvenli hale getirmektir.

Nasıl önlenir ve ne zaman destek alınmalı?

Önlemenin en etkili yolu düzenli ve yeterli uykudur. Sağlıklı bir uyku hijyeni alışkanlığı, her gün aynı saatte yatıp kalkmak ve akşam kafein ile alkolden uzak durmak epizotları azaltır. Yatmadan önce stresi düşüren sakin bir rutin de fayda sağlar.

Uyurgezerlik epizotları sık tekrarlıyorsa, yaralanmaya yol açıyorsa ya da gündüz aşırı uyku hali gibi belirtiler eşlik ediyorsa bir uyku uzmanından profesyonel destek almak gerekir. Benzer biçimde uyku felci gibi başka uyku sorunları da varsa bunların birlikte değerlendirilmesi yerinde olur.

Sıkça Sorulan Sorular

Kişi neden olayı hiç hatırlamaz?

Çünkü epizotlar beynin en derin uyku evresinde yaşanır. Bu evrede bilinç ve hafıza tam olarak devrede değildir. Bu yüzden kişi sabah uyandığında gece olup bitenlere dair hiçbir anıya sahip olmaz. Olayı genellikle onu gören yakınları anlatır.

Zararlı mı, tehlikeli mi?

Durumun kendisi çoğunlukla zararsızdır. Asıl risk epizot sırasında düşme, çarpma ya da keskin eşyalara temas gibi kazalardan gelir. Bu yüzden güvenlik önlemleri önemlidir. Çocuklarda epizotlar genellikle yaşla birlikte azalır ve ciddi bir iz bırakmadan geçer.

Uykuda konuşmaktan farkı nedir?

Uykuda konuşma yalnızca ses ve kelimelerle sınırlıdır ve kişi yataktan kalkmaz. Uyurgezerlikte ise kişi ayağa kalkar ve hareket eder. İkisi de parasomni grubundadır ama uyurgezerlik daha karmaşık hareketleri içerir. Aynı kişide her ikisi birlikte de görülebilir.

Ne zaman uzmana başvurulmalı?

Epizotlar sıklaştığında, yaralanmaya yol açtığında ya da yetişkinlikte ilk kez ortaya çıktığında bir uyku uzmanına danışmak gerekir. Gündüz aşırı uyku hali, yorgunluk ve odaklanma güçlüğü eşlik ediyorsa değerlendirme daha da önemlidir.

Bu içerik, Uzman Psikolog Sena Sabanoğlu tarafından bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Yazıda yer alan bilgiler kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz, ihtiyaç duyduğunuzda bir psikoloji uzmanıyla görüşmeniz önerilir.

Kaynaklar

• Sleep Foundation