Yansıtma (Projeksiyon) Nedir? Belirtileri ve Örnekleri

Yansıtma nedir? Kişinin kendi kabul edemediği duygu, düşünce ya da isteklerini farkında olmadan başkasına mal etmesidir. Örneğin birine öfke duyan kişi, aslında karşısındakinin kendisine öfkeli olduğunu düşünebilir. Bu bilinçdışı savunma sayesinde kişi rahatsız edici bir gerçekle yüzleşmekten geçici olarak kaçınır. Herkes zaman zaman bu yola başvurur.

İçindekiler

• Yansıtma nasıl ortaya çıkar ve neye yarar?
• Bu savunma mekanizması hangi belirtilerle fark edilir?
• Günlük hayattan hangi örnekler verilebilir?
• İlişkilerde ne gibi sorunlara yol açar?
• Kendi davranışlarımızda nasıl fark ederiz?
• Daha sağlıklı başa çıkmak için ne yapılabilir?
• Sıkça Sorulan Sorular

Özetle, bu yazıda konunun nedenleri, belirtileri ve sağlıklı başa çıkma yolları uzman bakışıyla ele alınıyor.

Yansıtma nasıl ortaya çıkar ve neye yarar?

Bu mekanizma çoğu zaman fark edilmeden çalışır. Zihin, taşımaktan rahatsız olduğu bir duyguyu dışarı atar ve onu başka birine yükler. Böylece o duygu artık bizim değil, karşımızdakinin sorunu gibi görünür. Yansıtma kısa vadede kaygıyı azaltır ama asıl sorunu çözmez. Sadece erteler.

Basit bir örnek düşünelim. Kötü bir gün geçiren biri eve gerginlikle döner ve masadaki en ufak dağınıklığa bile aşırı sinirlenir. Aslında öfkesinin kaynağı o dağınıklık değildir. Gün içinde biriken ve adı konmamış duygular, kolayca bir hedef bulur. Zihin için en yakın adres çoğu zaman en yakınımızdaki insandır.

Kavram ilk olarak psikanaliz geleneğinde tanımlanmıştır. Temel fikir basittir. Benliğin kabul etmekte zorlandığı parçalar bastırılır ve dışarıya taşınır. Sorun, yansıtma davranışının süreklileşmesi ve kişinin gerçeği görmesini engellemesidir.

Anna Freud gibi isimler bu savunmayı ayrıntılı biçimde ele almış, kavram zamanla klinik gözlemlerle de desteklenmiştir. Bugün bu eğilimin herkeste görülen ortak bir zihinsel alışkanlık olduğu kabul edilir. Amaç onu tamamen ortadan kaldırmak değildir. Aşırıya kaçtığında fark edebilmek çok daha gerçekçi bir hedeftir.

Bu savunma mekanizması hangi belirtilerle fark edilir?

Belirtiler ilk bakışta ustaca gizlenir çünkü kişi genellikle haklı olduğuna inanır. Yine de bazı ipuçları vardır.

• Kendi hatalarını sürekli başkalarında görme
• Karşısındakini, aslında kendinde olan bir özellikle suçlama
• Eleştiriye abartılı ve savunmacı tepki verme
• Bir duyguyu inkar edip onu çevresindekilere atfetme

Örneğin ilişkisinde sadık olmayan biri, hiçbir kanıt yokken partnerini aldatmakla suçlayabilir. Burada yansıtma, kişinin kendi suçluluk duygusunu taşımamak için kurduğu bir kalkan gibi çalışır.

Bir başka ipucu da tepkinin şiddetidir. Karşınızdaki kişinin küçük bir davranışı size aşırı büyük geliyor ve içinizde orantısız bir öfke uyandırıyorsa, orada kendi duygularınızdan bir parça da işin içine karışıyor olabilir. Duyguyu ait olduğu yere koymak bu yüzden zordur.

Günlük hayattan hangi örnekler verilebilir?

Yansıtma yalnızca ağır durumlarda değil, sıradan anlarda da görülür. Tanıdık gelebilecek birkaç örnek şöyle.

• Sınavdan düşük not alan öğrencinin öğretmeni haksızlıkla suçlaması
• Kendi işini sevmeyen birinin çevresindekileri tembellikle yargılaması
• İçten içe kıskanan kişinin, partnerini kıskanç olmakla itham etmesi

Bu eğilim iş yerinde de sık görülür. Kendi performansından memnun olmayan bir yönetici, ekibini yetersizlikle suçlayarak rahatlayabilir. Aile içinde de benzer bir tablo yaşanır. Yorgun ve gergin bir ebeveyn, kendi huzursuzluğunu çocuğun davranışına bağlayabilir.

Bu örneklerin ortak yanı şu. Rahatsız edici duygu sahiplenilmez ve dışarıya taşınır. Kişi bir an için daha iyi hisseder ama ilişkideki gerilim sessizce büyür.

İlişkilerde ne gibi sorunlara yol açar?

Sürekli yansıtma yakın ilişkileri hızla yıpratır. Suçun her defasında karşı tarafa yüklenmesi güveni zedeler. Karşınızdaki kişi bir süre sonra kendi gerçekliğinden şüphe etmeye başlayabilir. Bu tablo sağlıklı iletişimi neredeyse imkansız hale getirir.

Yansıtma çoğu zaman başka bilişsel çarpıtmalar ile birlikte ilerler. Kişi olayları siyah beyaz görür ve kendi payını değerlendirmekte zorlanır. Zamanla ilişki bir suçlama döngüsüne dönüşür ve iki taraf da yorulur.

İlginç bir ayrıntı şudur. Yansıtan kişi bunu genellikle bilerek yapmaz. Bu yüzden onu doğrudan suçlamak çoğu zaman işe yaramaz ve savunmayı daha da güçlendirir. Döngüyü kırmak için önce durumu sakince görmek, sonra sabırlı bir dille konuşmak gerekir.

Kendi davranışlarımızda nasıl fark ederiz?

Fark etmek sanıldığından zordur çünkü mekanizma bilinçdışı çalışır. Yine de kendinize birkaç soru sorabilirsiniz. Bir kişiye duyduğunuz yoğun rahatsızlık, acaba sizde de olan bir özelliği mi hatırlatıyor. Verdiğiniz tepki, olayın büyüklüğüyle orantılı mı.

Bu tür sorular öz farkındalık geliştirmenin ilk adımıdır. Duygularınızı ait olduğu yere koymayı öğrendikçe yansıtma ihtiyacı azalır. Küçük bir duraklama bile çoğu zaman fark yaratır.

Yakın çevrenizden dürüst geri bildirim istemek de yararlı olur. Bazen bize çok yakın insanlar, kendi göremediğimiz örüntüleri nazikçe gösterebilir. Savunmaya geçmeden dinlemek, fark etme sürecini belirgin biçimde hızlandırır.

Daha sağlıklı başa çıkmak için ne yapılabilir?

İlk adım duyguyu sahiplenmektir. Öfke, kıskançlık ya da korku hissettiğinizde bunu bastırmak yerine adını koyun. Duygu günlüğü tutmak, tepkilerinizin kaynağını görmeyi kolaylaştırır. Zor bir anda hemen tepki vermek yerine kısa bir mola vermek de işe yarar.

Beklentileri düşük tutmak da işe yarar. Yıllardır süren bir alışkanlığın bir gecede değişmesini beklemek gerçekçi değildir. Küçük adımlar, kendinize gösterdiğiniz sabır ve tutarlı bir çaba zamanla belirgin bir fark yaratır.

Örüntü kökleşmişse ve ilişkilerinizi tekrar tekrar zorluyorsa bir psikoloji uzmanından destek almak değerli olur. Yansıtma üzerine düşünmek, hem kendinizi hem de ilişkilerinizi daha berrak görmenizi sağlar.

Sıkça Sorulan Sorular

Herkes bu savunmayı kullanır mı?

Evet, zaman zaman herkes başvurur. Yansıtma insan zihninin doğal bir korunma yoludur ve tek başına bir sorun anlamına gelmez. Önemli olan sıklığı ve şiddetidir. Ara sıra ortaya çıkması olağandır ama sürekli bir alışkanlığa dönüşmesi ilişkileri ve öz farkındalığı olumsuz etkiler.

İnkar ile arasındaki fark nedir?

İnkarda kişi rahatsız edici gerçeği tümüyle yok sayar. Burada ise o gerçek reddedilmez, yalnızca başka birine taşınır. İnkar eden biri bir sorunu olmadığını söyler. Diğerinde ise sorun kabul edilir ama sahibi değiştirilir. İkisi de kaygıyı azaltmaya çalışan bilinçdışı yollardır.

Bunu bir başkasında görürsem ne yapmalıyım?

Sakin kalmak ve hemen savunmaya geçmemek önemlidir. Karşınızdaki kişi size ait olmayan bir duyguyu yüklüyorsa bunu kişisel almamaya çalışın. Net ama nazik bir dille kendi bakışınızı ifade edebilirsiniz. Yansıtma yoğun ve süreklileşmişse arada sağlıklı bir mesafe koymak sizi korur.

Çocuklarda da görülür mü?

Görülür ve bu çoğu zaman gelişimin normal bir parçasıdır. Çocuklar zor duygularını henüz adlandırmayı öğrenmediği için onları oyuncaklarına ya da çevresindekilere aktarabilir. Yaş ilerledikçe ve duygu dili geliştikçe bu eğilim genellikle azalır. Sabırlı bir yaklaşım çocuğa yardımcı olur.

Bu içerik, Uzman Psikolog Sena Sabanoğlu tarafından bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Yazıda yer alan bilgiler kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz, ihtiyaç duyduğunuzda bir psikoloji uzmanıyla görüşmeniz önerilir.

Kaynaklar

• Amerikan Psikoloji Derneği