Yaratıcılık Nedir? Yaratıcı Düşünme Nasıl Gelişir?

Yaratıcılık nedir? Var olan bilgi ve deneyimleri yeni ve işe yarar biçimlerde birleştirerek özgün fikirler, çözümler ya da eserler üretebilme becerisidir. Yalnızca sanatla sınırlı değildir. Bir yemeği farklı pişirmekten iş yerinde yeni bir yöntem bulmaya kadar günlük hayatın her alanında karşımıza çıkar.

İçindekiler

• Yaratıcılık gerçekten herkeste var mıdır?
• Yeni fikirler beynimizde nasıl doğar?
• Bir fikri özgün yapan nedir?
• Hangi alışkanlıklar özgün düşünmeyi besler?
• Özgün düşünmeyi en çok ne engeller?
• Çocuklarda bu yön nasıl korunur?
• Sıkça Sorulan Sorular

Özetle, bu yazıda konunun nedenleri, belirtileri ve sağlıklı başa çıkma yolları uzman bakışıyla ele alınıyor.

Yaratıcılık gerçekten herkeste var mıdır?

Yaygın inanışın aksine bu yön yalnızca ressamlara ya da dâhilere ait değildir. Araştırmalar hemen herkesin bu kapasiteyle doğduğunu gösterir. Kimi insanda daha görünürdür, kimisinde ise gündelik çözümlerin içinde saklıdır. Mutfakta elde kalan malzemelerle yeni bir yemek çıkaran biri de, bir işi daha kısa yoldan yapmanın bir yolunu bulan biri de aslında yaratıcılık gösterir.

Fark çoğu zaman yetenekte değil, koşullarda ve alışkanlıklarda ortaya çıkar. Merakını canlı tutan, denemekten korkmayan ve hatayı öğrenmenin parçası sayan kişilerde yaratıcılık daha kolay filizlenir. Yani yaratıcılık yalnızca birkaç kişiye verilmiş nadir bir yetenek değildir. Doğru ortam sağlandığında hemen herkeste ortaya çıkabilir.

Yeni fikirler beynimizde nasıl doğar?

Yeni fikirler çoğu zaman birbiriyle ilgisiz görünen bilgilerin beklenmedik biçimde birleşmesiyle doğar. Beyin dinlenirken bile arka planda bağlantılar kurar. Bu yüzden en parlak fikirler sık sık duşta, yürüyüşte ya da uykuya dalarken belirir. Bir konuyu bir süre bir kenara bırakmak, çözümün kendiliğinden ortaya çıkmasına zemin hazırlar. Zihne dayatılan sürekli baskı ise bu doğal akışı çoğu zaman engeller.

Sürecin iki adımı vardır. Önce zihin bolca seçenek üretir, sonra bunların içinden en işe yararı seçilir. İlk adımda yargılamayı susturmak, aklına geleni özgürce ortaya koymak gerekir. Eleştiri ve seçim aşaması sonraya bırakılır. Bu iki aşama birlikte çalıştığında yaratıcılık ortaya somut bir sonuç koyar.

Bir fikri özgün yapan nedir?

Bir fikrin değerli sayılması için iki niteliği taşıması beklenir. Hem yeni hem de işe yarar olmalıdır. Yalnızca alışılmadık olmak yetmez, o fikrin bir soruna gerçek bir çözüm sunması gerekir.

• Özgünlük, fikrin daha önce görülmemiş olması
• İşlevsellik, fikrin bir işe yaraması ya da bir ihtiyacı karşılaması
• Esneklik, aynı soruna farklı açılardan bakabilmek

Bu üç nitelik bir araya geldiğinde sıradan bir düşünce güçlü bir fikre dönüşür. İşte yaratıcılık tam da bu dönüşümü mümkün kılar. Bir fikri hayata geçirmeden önce iki soru yol gösterir. Bu düşünce gerçekten yeni mi ve gerçekten bir işe yarıyor mu.

Hangi alışkanlıklar özgün düşünmeyi besler?

Bu beceri kas gibidir, kullandıkça gelişir. Günlük küçük alışkanlıklar zihni yeni bağlantılara açık tutar.

1. Merakınızı besleyin. Alanınız dışındaki konuları da okuyun, farklı dünyalarla temas kurun.
2. Fikirlerinizi hemen yargılamayın. Önce bol miktarda seçenek üretin, elemeyi sonraya bırakın.
3. Zihninize boşluk tanıyın. Sürekli meşgul bir beyin yeni bağlantı kurmakta zorlanır.
4. Küçük denemeler yapın. Hatalar bu süreçte kayıp değil, öğrenme fırsatıdır.

Bu alışkanlıklar zamanla yaratıcılık için verimli bir zemin oluşturur. Zihinsel esneklik arttıkça yeni fikirler daha sık gelir. Her gün ayıracağınız küçük bir zaman dilimi bile bu zemini uzun vadede güçlendirir.

Özgün düşünmeyi en çok ne engeller?

Özgün düşünmenin önündeki en güçlü engel çoğu zaman hata yapma korkusudur. Yanlış bir fikir söylemekten çekinen kişi, aklındaki en ilginç seçenekleri hiç dile getirmez.

Aşırı mükemmeliyetçilik de üretimi durdurur. Her fikrin kusursuz olmasını beklemek zihni daha ilk adımda kilitler. Katı kurallar, sürekli eleştiri ve zaman baskısı da yeni fikirleri kurutur. Bir başkasının alay etmesinden çekinmek, aklımızdaki en cesur seçeneği bize hiç söyletmez. Bu koşullar ortadan kalktığında yaratıcılık yeniden akmaya başlar. Güvenli bir ortam denemeye cesaret verir.

Çocuklarda bu yön nasıl korunur?

Çocuklar doğal birer kâşiftir. Sorular sorar, dener ve oyunla öğrenir. Ancak katı bir ortam ve sürekli doğru cevap beklentisi bu doğal merakı zamanla söndürebilir. Her sorunun tek bir doğru yanıtı olduğu duygusu, çocuğu denemekten alıkoyar.

Çocuğun hayal gücünü korumak için ona seçenek sunmak, sorularını ciddiye almak ve yanlış cevaplarını da değerli görmek gerekir. Serbest oyun, boş zaman ve merakın peşinden gitme özgürlüğü çocukta yaratıcılık için en verimli topraktır. Ekranın önünde geçen sürenin bir bölümünü sıkılmaya ve kendi oyununu kurmaya bırakmak da hayal gücünü besler. Aşırı yönlendirme yerine alan tanımak bu yönün ömür boyu canlı kalmasını sağlar.

Sıkça Sorulan Sorular

Yaratıcı olmak doğuştan mı gelir sonradan mı kazanılır?

İkisi birden geçerlidir. İnsanların bir bölümü daha meraklı ya da yeniliğe açık bir mizaçla doğar. Ancak bu yön büyük ölçüde alışkanlıklar, ortam ve pratikle beslenir. Uygun koşullar sağlandığında hemen herkes özgün fikirler üretmeyi öğrenebilir. Yani doğuştan gelen kıvılcım kadar sonradan verilen emek de belirleyicidir.

Yeni fikir üretmekte zorlanıyorum, bunun nedeni ne olabilir?

Çoğu zaman sorun yetenek eksikliği değil, zihnin sürekli meşgul ve baskı altında olmasıdır. Yorgunluk, hata yapma korkusu ve zaman baskısı yeni bağlantı kurmayı zorlaştırır. Zihne dinlenme molaları vermek, farklı konulara ilgi duymak ve yargılamadan bol seçenek üretmek bu tıkanıklığı açar. Küçük ve düzenli denemeler süreci hızlandırır.

Özgün düşünme zekâyla aynı şey midir?

Hayır, aynı şey değildir. Zekâ daha çok var olan bir soruna doğru cevabı bulmakla ilgilidir. Özgün düşünme ise yeni sorular sormayı ve alışılmadık çözümler üretmeyi içerir. Yüksek zekâ bu süreci destekler ama tek başına yeterli değildir. Merak, cesaret ve esneklik en az zekâ kadar önemlidir.

Bu beceri iş hayatında neden önemlidir?

Değişen koşullara uyum sağlamak ve sorunlara yeni çözümler bulmak günümüz iş dünyasının temel ihtiyacıdır. Özgün fikir üretebilen kişiler beklenmedik durumlarda daha hızlı yol alır. Ekiplerde farklı bakış açıları bir araya geldiğinde daha güçlü çözümler doğar. Bu yönü beslemek hem bireysel hem kurumsal başarıyı destekler.

Bu içerik, Uzman Psikolog Sena Sabanoğlu tarafından bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Yazıda yer alan bilgiler kişisel bir değerlendirmenin yerini tutmaz, ihtiyaç duyduğunuzda bir psikoloji uzmanıyla görüşmeniz önerilir.

Kaynaklar

• APA Psikoloji Sözlüğü